Η διάβαση της Αφροδίτης μπροστά από τον Ήλιο στις 8 Ιουνίου του 2004 – A. Γενικότητες, Φαινόμενα. Εύρεση του σημείου Πρώτης Επαφής

Επίσημο μέλος.

Σχήμα των διαβάσεων της Αφροδίτης για το 2004 και 2012, Fred Espenak, NASA / GSFC

Οι διαβάσεις της Αφροδίτης το 2004 και 2012, Fred Espenak, NASA / GSFC

Εισαγωγή

Η Αφροδίτη, περνάει από την φάση της Κατωτέρας Συνόδου (Inferior Conjunction, όταν τα τρία σώματα Ήλιος, Αφροδίτη, Γη, φαίνονται να ευθυγραμμίζονται, με την σειρά που αναφέρθηκαν) στις 8 Ιουνίου του 2004. (Για την Ανωτέρα και Κατωτέρα Σύνοδο δείτε σχετικά και στον Οδηγό Οπτικής Παρατήρησης της Αφροδίτης)

Αυτό από μόνο του δεν αποτελεί κάτι το ιδιαίτερο καθώς το ίδιο συμβαίνει κάθε 19 μήνες και συνήθως, τότε ο πλανήτης, περνάει αρκετά Βορειότερα ή Νοτιότερα του Ηλίου. Αλλά μία Κατωτέρα Σύνοδος στις 40 είναι ιδιαίτερη με την Αφροδίτη να περνάει μπροστά από τον Ήλιο δημιουργώντας μία διάβαση (Τransit) του πλανήτη. Αν και από τα πιο σπάνια αστρονομικά φαινόμενα, οι διαβάσεις είναι προβλέψιμες και συμβαίνουν σε κύκλους των 243 χρόνων. (πχ., 1761 / 2004, 1769 / 2012) Επίσης συμβαίνουν σε σειρές, όπου κάθε σειρά αποτελείται από τις διαβάσεις οι οποίες συμβαίνουν σε έναν κύκλο. Όταν λαμβάνει χώρα μία διάβαση, άλλη μία έρχεται μετά από 8 χρόνια. Κάθε μέλος ενός οκταετούς ζεύγους συμβαίνει τον ίδιο μήνα, όπου είναι είτε Ιούνιος είτε Δεκέμβριος.

Στον αιώνα που διανύουμε υπάρχουν δύο διαβάσεις: Mία το 2004 και μία το 2012, οι οποίες θεωρούνται ευνοϊκές για παρατηρητές του Βορείου ημισφαιρίου. Το τελευταίο ζεύγος ήταν το 1874 και 1882, αμφότερες τον Δεκέμβριο.
Ως εκ τούτου, η πιο πρόσφατη παρατηρησιακή εμπειρία που έχουμε από μία διάβαση της Αφροδίτης βρίσκεται 121 χρόνια στο παρελθόν. Δεν έχουμε ψηφιακές εικόνες ή φωτοηλεκτρική φωτομετρία από μία διάβαση της Αφροδίτης. Έχουμε εν τούτοις σημειώσεις, σχέδια, και φωτογραφίες.

Η διάβαση του 2004 διαρκεί λίγο περισσότερο από 6 ώρες και φυσικά μπορεί να γίνει ορατή μόνον από εκείνες τις περιοχές στις οποίες ο Ήλιος βρίσκεται επάνω από τον ορίζοντα. Αυτό σημαίνει ότι περίπου το 1/4 της υδρογείου μπορεί να δει όλη την διάβαση, άλλο 1/4 βλέπει μόνον το πρώτο μέρος της διάβασης, και ένα τρίτο μπορεί να παρατηρήσει μόνον το τελευταίο μέρος.

Περιοχές της Υδρογείου όπου κάποιος μπορεί να δει όλη, ένα μέρος, ή κανένα μέρος της διάβασης της Αφροδίτης στις 8 Ιουνίου του 2004.

Περιοχές της Υδρογείου όπου κάποιος μπορεί να δει όλη, ένα μέρος, ή κανένα μέρος της διάβασης της Αφροδίτης στις 8 Ιουνίου του 2004. Ο χάρτης έχει ως κέντρο το σημείο όπου ο Ήλιος θα βρίσκεται στο ζενίθ, στην μέση της διάβασης και η προβολή εμφανίζει τις περιοχές των ζωνών ορατότητας στις σωστές τους αναλογικά, διαστάσεις.

Τα ευνοούμενα Γεωγραφικά μήκη τα οποία θα δουν όλη την διάβαση διατρέχουν το μεγαλύτερο μέρος του “παλιού κόσμου”. Όπως συμβαίνει πάντα με τις διαβάσεις του Ιουνίου, οποιοσδήποτε στην Αρκτική, καιρού επιτρέποντος, μπορεί να παρατηρήσει την διάβαση από την αρχή μέχρι το τέλος. Εν τούτοις ο Ήλιος θα Δύσει πριν από το τέλος της διάβασης στην Αυστραλία και την Ανατολική Ασία. Από την άλλη, ο Ήλιος θα ανατείλει με την διάβαση ήδη σε εξέλιξη για το μεγαλύτερο μέρος της Αμερικανικής ηπείρου. Οι περιοχές του Ανατολικού Ειρηνικού και το Δυτικό μέρος της Βόρειας Αμερικής εμπίπτουν στην ζώνη όπου όλη η διάβαση συμβαίνει κατά την διάρκεια της νύχτας.


Φαινόμενα που συνδέονται με την διάβαση της Αφροδίτης

Το κυριότερο ενδιαφέρον (στόχος) των διαβάσεων του 18ου και 19ου αιώνα ήταν η χρονομέτρηση της επαφής των χειλών (limbs) των δύο σωμάτων για τον προσδιορισμό της Ηλιακής παράλλαξης, και ως εκ τούτου της απόστασης Γης – Ηλίου. Εν τούτοις ακόμη και την περίοδο των διαβάσεων του 1874 / 1882 ήδη άλλες μέθοδοι προσδιορισμού του εν λόγω ερωτήματος είχαν γίνει ανταγωνιστικές και τώρα γνωρίζουμε αυτά τα μεγέθη με πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια από αυτήν που μπορούσαμε να έχουμε από την χρονομέτρηση διαβάσεων.
Εν τούτοις, ένας αριθμός άλλων σπουδαίων επιστημονικών φαινομένων σχετίζονται με την διάβαση της Αφροδίτης.

 

Εικόνα η οποία εμφανίζει την υπερέκταση των απολήξεων του μηνίσκου της Αφροδίτης την εποχή που μόλις προηγείται ή έπεται της Κατωτέρας Συνόδου. Η συγκεκριμένη εικόνα είναι σχέδιο του Richard Μ. Baum, το οποίο έγινε στις 27 Μαρτίου του 1977, Τ: 18h 15m UT, με ένα διοπτρικό τηλεσκόπιο διαμέτρου 115mm, X186.

Εικόνα η οποία εμφανίζει την υπερέκταση των απολήξεων του μηνίσκου της Αφροδίτης την εποχή που μόλις προηγείται ή έπεται της Κατωτέρας Συνόδου.
Η συγκεκριμένη εικόνα είναι σχέδιο του Richard Μ. Baum, το οποίο έγινε στις 27 Μαρτίου του 1977, Τ: 18h 15m UT, με ένα διοπτρικό τηλεσκόπιο διαμέτρου 115mm, X186.

Πρώτα – πρώτα, σε διάστημα λίγων ημερών από την διάβαση, η Αφροδίτη θα είναι πιο κοντά στον Ήλιο, όπως θα φαίνεται στον ουρανό απ’ ό,τι σε κάθε άλλον κύκλο. Τα δύο σώματα θα φαίνονται σε απόσταση 10deg. μεταξύ τους από τις 2 έως τις 14 Ιουνίου και περίπου 5 deg. από τις 5 έως τις 11 Ιουνίου. Κάτω από αυτές τις συνθήκες, η Αφροδίτη εμφανίζεται σαν ένας πολύ στενός μηνίσκος, με τις απολήξεις του (horns) αμυδρά επεκτεταμένες, κάποιες φορές δημιουργώντας έναν πλήρη κύκλο. Αυτό το φαινόμενο δημιουργείται από το φως το οποίο διαχέεται στην ατμόσφαιρα του πλανήτη και ήταν η πρώτη απόδειξη της ύπαρξης ατμόσφαιρας στην Αφροδίτη. Η παρατήρηση της υπερέκτασης του μηνίσκου (Cusp extension) θα είναι πάρα πολύ δύσκολη, καθώς απαιτείται να παρατηρηθεί ο πλανήτης είτε κοντά στον ορίζοντα στο λαμπρό λυκόφως ή λυκαυγές και χρειάζεται εξαιρετική προσοχή ώστε να αποφευχθεί η συμπτωματική θέαση του Ηλίου (χωρίς φίλτρο) στο ίδιο οπτικό πεδίο. Αυτό καθίσταται εφικτό, χρησιμοποιώντας προεκτάσεις του οπτικού σωλήνα ή πετάσματα ώστε να παρατηρηθεί η Αφροδίτη, αποφεύγοντας τον προαναφερθέντα κίνδυνο.

Σχέδιο που δείχνει τις τέσσερις επαφές κατά την διάβαση της Αφροδίτης.

Εικόνα η οποία δείχνει τις τέσσερις επαφές.

Όταν αυτή καθ’ αυτή η διάβαση λαμβάνει χώρα, η έναρξη της Εισόδου στον δίσκο του Ηλίου, αποκαλείται Πρώτη Επαφή (Π.Ε) – First Contact (Ft.C), η αρχή της εισόδου (Ingress). H Δεύτερη Επαφή (Δ.Ε) – Second Contact (S.C) συμβαίνει όταν η Αφροδίτη ολοκληρώνει την Είσοδο (Ingress). H Τρίτη Επαφή (Τ.Ε), (Third Contact) – (Τ.C) συμβαίνει όταν η Αφροδίτη αρχίζει να αφήνει τον δίσκο του Ηλίου, η αρχή της Εξόδου, (Εgress) η οποία ολοκληρώνεται στην Τέταρτη Επαφή (Τ.Ε) – Fourth Contact (Fh.C), όταν ο πλανήτης αφήνει εντελώς τον Ήλιο, ολοκληρώνοντας την διάβαση. Η Αφροδίτη περνάει από το Νότιο Ανατολικό χείλος του Ηλίου κατά την Είσοδο της (Ingress) , [ H Π.Ε (Ft.C) θα γίνει σε γωνία θέσης (Position Angle – PA) 116,26deg. Νότια της ουράνιας Ανατολής (Celestial East) και στην συνέχεια μετακινείται Νότια προς το Νότιο Δυτικό χείλος. Η τέταρτη επαφή – Τ.Ε- Fh.C θα βρεθεί σε γωνία θέσης (P.A) 216,36deg. Δυτικά του ουράνιου Νότου].
Οι χρονικές στιγμές των τεσσάρων σταδίων (Επαφών), όπως αυτές έχουν υπολογιστεί για τις περιοχές Αθηνών και Θεσσαλονίκης, αντίστοιχα, σε Universal Time (UT) : UT= Local- 3h) όπως και η γωνιακή απόσταση από τον τοπικό ορίζοντα σε μοίρες (Altitude) είναι οι ακόλουθες:

ΑΘΗΝΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ
Ft. C. 05:19.58 UT. Alt: 24deg. 05.19.56 UT. Alt: 24 deg.
S. C. 05:39.33 UT. Alt: 28deg. 05.39.33 UT. Alt: 28 deg.
T. C. 11:04.19 UT. Alt: 73deg. 11.04.06 UT. Alt: 71 deg.
Fh. C. 11:23.34 UT. Alt: 70deg. 11.23.23 UT. Alt: 69 deg.


Η Πρώτη επαφή της Αφροδίτης με τον Ηλιακό δίσκο

Για να γίνει εφικτή η μελέτη του φαινομένου της διάβασης από την στιγμή της Πρώτης Επαφής είναι πολύ σημαντικό το να ξέρουμε πού ακριβώς να κοιτάξουμε και πότε.
Η φαινόμενη κατεύθυνση της κίνησης ενός πλανήτη σε σχέση με τον Ήλιο εξαρτάται από διάφορους παράγοντες. Αρχικά εξαρτάται από το εάν κάποιος παρατηρεί από το Βόρειο ή Νότιο ημισφαίριο, το πόσο απέχει ο Ήλιος από τον τοπικό Μεσημβρινό, από το εάν η παρατήρηση γίνεται με γυμνό οφθαλμό, κιάλια ή ένα τηλεσκόπιο το οποίο αντιστρέφει το είδωλο όπως επίσης και από το εάν χρησιμοποιείται διαγώνιο πρίσμα (diagonal prism) ή όχι και τέλος από το εάν υπάρχει άμεση θέαση ή γίνεται προβολή του φαινομένου μέσω προσοφθαλμίου (eyepiece projection).
Η Πρώτη Επαφή (Ft.C) είναι πολύ δύσκολο να γίνει ορατή εκτός εάν κάποιος κοιτάει στο σωστό σημείο του Ηλιακού δίσκου.
Είναι πολύ καλή ιδέα, να προσδιορίσει κάποιος την ημερήσια φαινόμενη κίνηση του Ηλίου μόλις πριν παρατηρήσει την διάβαση, κάτι που θα διευκρινίσει την θέση της Ουράνιας Δύσης (Celestial West).

Ας δούμε πως θα μπορούσε να γίνει κάτι τέτοιο.
Χρησιμοποιούμε έναν προσοφθάλμιο που μας παρέχει ένα οπτικό πεδίο τουλάχιστον 0,7deg. ώστε να έχουμε όλο τον Ηλιακό δίσκο μέσα στο οπτικό πεδίο, καθώς το φαινόμενο μέγεθος του την ημέρα της διάβασης ανέρχεται σε 31′ 34″ ή περίπου 0,53deg.
Όταν απενεργοποιηθεί η οδήγηση – αστροστάτης, εάν υπάρχει, ο Ηλιακός δίσκος θα ολισθήσει λόγω της περιστροφής της Γης και το σημείο που θα αγγίξει το χείλος του οπτικού πεδίου θα διευκρινίσει την θέση της Ουράνιας Δύσης (Celestial West), ενώ το αντιδιαμετρικό του αντίστοιχα, αυτήν της Ουράνιας Ανατολής (Celestial East). H Ουράνια Γωνία Θέσης (Celestial Position Angle) υπολογίζεται ως 0deg. από τον Ουράνιο Βορά και επί συνόλου 360deg. διαμέσου της Ουράνιας Ανατολής, Νότου και Δύσης.
Η Πρώτη Επαφή (Ft.C) θα συμβεί σε Γωνία Θέσης (Celestial Position Angle- C.P.A) 116,26deg. Νότια της Ουράνιας Ανατολής. Στην συνέχεια ο πλανήτης θα “ταξιδέψει” με κατεύθυνση Νοτιοδυτικά προς το Νοτιοδυτικό χείλος του Ηλίου. Η Τέταρτη Επαφή (Fh.C) θα συμβεί σε Γωνία θέσης 216,36deg. Δυτικά του Ουράνιου Νότου.
Στην επόμενη εικόνα φαίνεται σχηματικά το σημείο της πρώτης επαφής της Αφροδίτης με τον Ηλιακό δίσκο, όπως και η θέση του σημείου αυτού βάσει του τύπου του οπτικού συστήματος που ενδέχεται να χρησιμοποιήσει κάποιος για την παρατήρηση του φαινομένου.

Σχέδιο των συνήθη τύπων οπτικών συστημάτων και του σημείου πρώτης επαφής.

Οι συνήθεις τύποι οπτικών συστημάτων και βάσει αυτών το σημείο της πρώτης επαφής (First Contact) κατά την στιγμή της Εισόδου (Ingress) – Α1, όπως και το σημείο της Εξόδου (Egress) – A2.

Αν το κέντρο του Ηλιακού δίσκου είναι το Ο και τα σημεία Εισόδου και Εξόδου αντίστοιχα Α1 και Α2 και βάσει του ότι η Γωνία Θέσης Εισόδου προσδιορίζεται από το σημείο του Ουράνιου Βορά και μέσω της Ουράνιας Ανατολής η Γωνία (ΝΟΑ1) θα είναι 116,26deg, ενώ αντίστοιχα η Γωνία Θέσης Εξόδου θα είναι η (ΝΟΑ2) – 216,36deg.

Το περίφημο φαινόμενο της “μαύρης σταγόνας” (“black drop” effect) συμβαίνει κοντά στις S.C και Τ.C, όταν τα χείλη των δύο σωμάτων (Ήλιος – Αφροδίτη) βαθμιαία αποχωρίζονται (S.C) ή σμίγουν (T.C). Κατ’ αυτόν τον τρόπο οι χρονομετρήσεις των Επαφών οι οποίες επιχειρούνται από παρατηρητές ακόμη και από την ίδια περιοχή μπορεί να αποκλίνουν κατά δεκάδες δευτερολέπτων.

Το φαινόμενο της Μαύρης σταγόνας όπως αυτό γίνεται εμφανές κατά την διάβαση της Αφροδίτης.

Το φαινόμενο της Μαύρης σταγόνας όπως αυτό γίνεται εμφανές κατά την διάβαση της Αφροδίτης.

Στην βιβλιογραφία πολλές φορές “ενοχοποιείται” η ατμόσφαιρα της Αφροδίτης για το φαινόμενο της μαύρης σταγόνας. Εν τούτοις το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται κατά την διάρκεια της διάβασης του Ερμή, δεδομένου ότι πρόκειται για ένα σώμα με σχεδόν παντελή απουσία ατμόσφαιρας. Ουσιαστικά, η Μαύρη Σταγόνα (Μ.Σ) οφείλεται απλά στην αμαύρωση του Ηλιακού χείλους (Solar Limb Darkening) και της αναπόφευκτης αμυδρότητας της εικόνας κάθε τηλεσκοπίου λόγω της περίθλασης (Diffraction) και της κατάστασης της Γήινης ατμόσφαιρας (Atmospheric Seeing).

Φαινόμενα διάθλασης της ατμόσφαιρας της Αφροδίτης όπως αυτά γίνονται ορατά κατά την διάρκεια μίας διάβασης της μπροστά από τον Ήλιο.

Φαινόμενα διάθλασης της ατμόσφαιρας της Αφροδίτης όπως αυτά γίνονται ορατά κατά την διάρκεια μίας διάβασης της μπροστά από τον Ήλιο. [Ξανασχεδιασμένο από το βιβλίο “The splendour of the Heavens” Hutchinson, London, 1923.]

Το φαινόμενο το οποίο γίνεται μοναδικά ορατό κατά την διάρκεια των διαβάσεων της Αφροδίτης είναι ο δακτύλιος φωτός – ΦωτοστέφανοAureole το οποίο προβάλλεται στο υπόβαθρο του ουρανού κατά την διάρκεια της Εισόδου (Ingress) και εξόδου (Egress). Το Φωτοστέφανο είναι πολύ λαμπρότερο από την επέκταση του μηνίσκου στην οποία αναφερθήκαμε ενωρίτερα, αλλά δεν έχει ποτέ φωτογραφηθεί και ό,τι ξέρουμε για το φαινόμενο προέρχεται από καταγεγραμμένες περιγραφές και σχέδια. Ως εκ τούτου, έχοντας φωτογραφίες ή ψηφιακές εικόνες του Φωτοστέφανου (Aureole) θα είναι μία από τις ύψιστες προτεραιότητες της διάβασης του 2004.
Κάποιοι παρατηρητές του παρελθόντος έχουν παρατηρήσει κατά την διάρκεια διαβάσεων της Αφροδίτης ανώμαλα φαινόμενα, όπως ανωμαλίες (deformations) του χείλους του πλανήτη, φωτεινές περιοχές μέσα στο σκοτεινό ημισφαίριο της Αφροδίτης ή μία άλω (halo) πολύ ευρύτερη από το φωτοστέφανο, γύρω από τον πλανήτη όταν βρίσκεται εξ’ ολοκλήρου μέσα στον δίσκο του Ηλίου.
Τέτοια φαινόμενα σχεδόν σίγουρα οφείλονται σε φαινόμενα αντίθεσης (Contrast) και διασποράς του φωτός μέσα στην δική μας ατμόσφαιρα, ή συνδέονται με το τηλεσκόπιο, το προσοφθάλμιο, το φίλτρο, ή αυτόν καθ’ αυτόν τον ανθρώπινο οφθαλμό.

Αναφορές

1) ALPO Web site: June 8, 2004: The Transit of Venus, by John E. Westfall, coordinator of Mercury/Venus Transit Section.

2) The strolling Astronomer, Vol 46, No2, Spring 2004. ALPO Feature – An Uncommon Appointment:The June 8, 2004 Transit of Venus, by John E. Westfall, P. 9, 10.

3) Fred W. Price: The Planet Observer’s Handbook, P. 102,107,109.

4) The strolling Astronomer, Vol 45, No1, Winter 2003 P. 18, 20.

5) NASA / GODDARD SPACE FLIGHT CENTER.
Eclipse home page, Web master: Fred Espenak
Transit of Venus – 2004 June 08, Circumstances for Europe – 2.
Greece to Romania P. 2 of 5.

Ευχαριστίες

Θα ήθελα να ευχαριστήσω τους παρατηρητές και φίλους:

1) Αριστείδης Βούλγαρης: (Αντιπρόεδρος του Ομίλου Φίλων Αστρονομίας Θεσσαλονίκης) για την ευγενική προσφορά της εικόνας του Hλίου στην γραμμή του Υδρογόνου.

2) Πέτρος Γεωργόπουλος: Αντιπρόεδρος του Σ.Ε.Α, για τις όπως πάντα χρήσιμες διευκρινήσεις του.

3) Πάνος Ευριπιώτης: Μέλος του Σ.Ε.Α.

4) Δημήτρης Κολοβός: Ιδρυτικό μέλος του Σ.Ε.Α.
Με την εξαίρετη ποιότητα των εικόνων του βοήθησε αποτελεσματικά στην ποιότητα αυτής της σειράς άρθρων.

5) Frederick N. Ley: Ιδιαίτερα, χωρίς τα στοιχεία τα οποία ευγενικά μου προσέφερε αφειδώς, δεν θα ήταν εφικτή αυτή η παρουσίαση.

6) Γρηγόρης Μαραβέλιας: (Έφορος δημοσίων σχέσεων / Υπεύθυνος εκδόσεων του Σ.Ε.Α) χωρίς την συνεχή φροντίδα του οποίου η έκδοση αυτής της σειράς όπως και κάθε τι άλλου θα ήταν ανέφικτη.

7) Γιάννης Μπελιάς: (Γραμματέας του Σ.Ε.Α) Χωρίς τις επίπονες προσπάθειες του οποίου η οργάνωση της ιστοσελίδας μας θα ήταν αδύνατη.




Ημερίδα Ωρίων “Αστροφωτογραφία μικρο-μακροφωτογράφιση”

Στις 28/04/04 διοργανώθηκε με εξαιρετική επιτυχία, η ημερίδα με θέμα “Αστροφωτογραφία μικρο – μακροφωτογράφιση” στον συνεδριακό χώρο του Πανεπιστημίου Πατρών. O κ. Ζαφειρόπουλος, Επίκουρος καθηγητής στο τμήμα Φυσικής και Πρόεδρος της Αστρονομικής Εταιρείας της Πάτρας, με ενεργή συμμετοχή στην εκλαίκευση των επιστημονικών γνώσεων στο ευρύτερο κοινό αλλά και μία θαυμαστή δραστηριότητα στην οργάνωση της Εταιρείας, με την προσήνεια της προσωπικότητας του και τον εξαιρετικό ενθουσιασμό που τον διακρίνει, με ικανούς και εξ’ ίσου ενθουσιώδεις συνεργάτες, οργάνωσε την ημερίδα και παράλληλα πρότεινε στον σύλλογο μας την άμεση συμμετοχή του. Η αλήθεια είναι ότι μόνον δέκα ημέρες μεσολαβούσαν ανάμεσα στην πρόσκληση που δεχθήκαμε και την τέλεση της ημερίδας με αποτέλεσμα να επιδοθούμε σε έναν αγώνα δρόμου για να καταστεί δυνατή η επαρκής εκπροσώπηση και συμμετοχή του συλλόγου μας στην εκδήλωση. Δεν θα έπρεπε να παραλείψουμε την ευγενή προσφορά του κ. Ζαφειρόπουλου ο οποίος τύπωσε ένα μεγάλο μέρος των εικόνων μας και ομολογουμένως το αποτέλεσμα ήταν άψογο. Τον ευχαριστούμε ιδιαίτερα γι’ αυτό.

Τα μέλη του ΣΕΑ που συμμετείχαν στην ημερίδα αστροφωτογράφισης.
Από αριστερά: Ιάκωβος Στρίκης, Ιάκωβος Στέλλας, Γρηγόρης Μαραβέλιας, Γιάννης Μπελιάς, Πέτρος Γεωργόπουλος, Χάρης Σταυρινός.
(φωτογραφία: Ανδρέας Παπαλάμπρου)

Η συμμετοχή του Σ.Ε.Α πλαισιώθηκε από 6 συνολικά μέλη. Εκτός του γράφοντος, παρόντες ήταν οι Πέτρος Γεωργόπουλος, Γρηγόρης Μαραβέλιας, Γιάννης Μπελιάς, Χάρης Σταυρινός, Ιάκωβος Στρίκης.

Η ημερίδα άρχισε περίπου στις 12:15 μμ, σε ένα κατάμεστο συνεδριακό κέντρο χωρητικότητας περίπου 100 ατόμων με μεγάλη συμμετοχή των φοιτητών του τμήματος Φυσικής και μελών της Αστρονομικής Εταιρείας ‘Ωρίων’ με χαιρετισμό του Προέδρου του τμήματος Φυσικής του Πανεπιστημίου Πατρών του καθηγητή κ. Γιώργου Καραχάλιου.

Το κατάμεστο, από φοιτητές του τμήματος Φυσικής και
ερασιτέχνες αστρονόμους, συνεδριακό κέντρο.
(φωτογραφία: Γρηγόρης Μαραβέλιας)

Ο Πρόεδρος του τμήματος Φυσικής του Πανεπιστημίου Πατρών,
κ. Γιώργος Καραχάλιος.
(φωτογραφία: Αστρονομική Εταιρεία Πάτρας ‘Ωρίων’.)

Στην συνέχεια, απηύθυνε χαιρετισμό, ο Πρόεδρος του συλλόγου φοιτητών, κ. Αντώνης Καραβασίλης.

Ο Πρόεδρος του συλλόγου φοιτητών κ. Αντώνης Καραβασίλης.
(φωτογραφία: Αστρονομική Εταιρεία Πάτρας ‘Ωρίων’.)

 

Ο γράφων απευθύνοντας χαιρετισμό προς τους παρευρισκομένους της ημερίδας και οι προεδρεύοντες, μέλη του Διοικητικού συμβουλίου της Εταιρείας Αστρονομίας της Πάτρας. Από αριστερά, Κώστας Γουργουλιάτος-Γραμματέας, Παναγιώτης Βασιλόπουλος-Αντιπρόεδρος, Βασίλης Ζαφειρόπουλος-Πρόεδρος, Γιώργος Λυμπερόπουλος-Ταμίας.
(φωτογραφία: Γρηγόρης Μαραβέλιας)

Ο γράφων, εκπροσωπώντας τον ΣΕΑ απηύθυνε τον ακόλουθο χαιρετισμό:

«Κυρίες και Κύριοι του ακαδημαϊκού χώρου, Κύριε καθηγητά και πρόεδρε της Αστρονομικής Εταιρείας της Πάτρας ‘Ωρίων’, φίλες και φίλοι ερασιτέχνες αστρονόμοι, ο σύλλογος Ερασιτεχνικής αστρονομίας και εγώ προσωπικά, δηλώνουμε τον έντονο ενθουσιασμό μας σε σχέση με την πρωτοβουλία σας για την διοργάνωση της ημερίδας με θέμα “αστροφωτογραφία μικρο – μακροφωτογράφιση”.
Κάναμε τα αδύνατα δυνατά για να καταστήσουμε εφικτή την ουσιαστική παρουσία και συμμετοχή μας καθώς πιστεύουμε ότι μία από τις θεμελιώδεις βάσεις της ερασιτεχνικής αστρονομίας, είναι η ανταλλαγή εμπειριών με όλους τους συναδέλφους μας οι οποίοι βρίσκονται στον ίδιο με εμάς δρόμο, αυτόν της μελέτης των ουρανίων φαινομένων.
“Αστροφωτογραφία, μίκρο μακροφωτογράφιση” μία τεχνική η οποία έλκει την καταγωγή της στα τελευταία χρόνια του 19ου αιώνα. Μία τεχνική, η οποία χάρισε τουλάχιστον στις επιστήμες Βιολογία, Αστρονομία μία νέα μέθοδο αντικειμενικών καταγραφών, πολύτιμη για την ερμηνεία των μικροκοσμικών και μακροκοσμικών φαινομένων. Ειδικά μόλις πριν από μία γενιά, η τεχνική της απεικόνισης των φαινομένων με την είσοδο στο πεδίο της ψηφιακής εικόνας με την ανάλογη ανάπτυξη λογισμικού δέχτηκε μία άνευ προηγουμένου επανάσταση. Η είσοδος των διατάξεων συζευγμένου φορτίου (CCD) ενός σχεδόν απόλυτα γραμμικού μέσου καταγραφής, πολλαπλάσιας ευαισθησίας σε σχέση με τα κοινά χημικά μέσα ,φιλμ, έδωσε μία εκπληκτική ώθηση στο ερευνητικό πεδίο.
Από τις αρχές δε της δεκαετίας του ’90, η πτώση του κόστους των CCD καθιστά αυτές τις διατάξεις προσβάσιμες από πρακτικά οποιονδήποτε ιδιώτη και το ρεύμα της επανάστασης αυτής συμπαρασύρει και την ερασιτεχνική αστρονομία καθιστώντας τους πιο έμπειρους από τους ερασιτέχνες σε πολλές περιπτώσεις άτυπους συνεργάτες ακαδημαϊκών ερευνών σε μία εποχή που μαστίζεται από την μείωση των κονδυλίων για την επιστημονική έρευνα.
Η πολύ συχνή ανακάλυψη νέων κομητών, υπερκαινοφανών 19ου έως 17ου μεγέθους, η Αστρομετρία θέσης, η φωτομετρία, και πλείστα άλλα πεδία μελέτης είναι πια μία σχεδόν καθημερινή πραγματικότητα για την παγκόσμια εμπειρία της ερασιτεχνικής αστρονομίας όταν μόλις πριν από μία γενιά καταγραφές τέτοιας αντικειμενικότητας και ακριβείας ήταν αποκλειστικό προνόμιο μεγάλων ερευνητικών κέντρων.
Μόλις πριν από λίγα χρόνια, η ψηφιακή απεικόνιση του Ηλίου, της Σελήνης και των πλανητών, στο ερασιτεχνικό πεδίο, εμπλουτίζεται από την χρήση της κοινής κάμερας δικτύου, Web camera. Το κόστος αυτής της διάταξης είναι 10 φορές χαμηλότερο από το αντίστοιχο ελάχιστο μίας διάταξης CCD χωρίς βέβαια να προσφέρει την επάρκεια και αξιοπιστία των CCD σε φωτομετρικές ή χρωματομετρικές καταγραφές.
Εν τούτοις, με μηδαμινό κόστος, ουσιαστικά ο καθένας σήμερα παράγει ψηφιακές εικόνες υπερπολύτιμες για την συνέχεια των αρχείων γενικής συμπεριφοράς των επιφανειακών και ατμοσφαιρικών χαρακτηριστικών των πλανητών με μία αντικειμενικότητα η οποία είναι ανέφικτη στην οπτική παρατήρηση.
Στα καθ’ ημάς, ο “Σύλλογος Ερασιτεχνικής Αστρονομίας” ιδρύθηκε στο τέλος του προηγουμένου χρόνου, από έναν πυρήνα ενεργών ερασιτεχνών με στόχο την καταγραφή και μελέτη των ουρανίων φαινομένων όπως αυτή διαμορφώνεται από την παγκόσμια εμπειρία και πρακτική στο ερασιτεχνικό πεδίο.
Δεν θα μπορούσε παρά η επανάσταση της ψηφιακής απεικόνισης να εμπλουτίσει και τις τάξεις μας.

Ο Κωνσταντίνος Εμανουηλίδης στο ιδιωτικό αστεροσκοπείο του στην Θεσσαλονίκη, με τον εξοπλισμό βάσει του οποίου κατέγραψε τον υπερκαινοφανή στον αστερισμό της Μεγάλης Άρκτου.
(φωτογραφία: Κωνσταντίνος Εμανουηλίδης)

Το ιδρυτικό μέλος μας (και μέλος του Ο.Φ.Α) Κωνσταντίνος Εμανουηλίδης, χρησιμοποιώντας ένα τηλεσκόπιο διαμέτρου 12″ τύπου Schmidt Cassegrain και διάταξη η οποία περιλαμβάνει CCD με λογισμικό τελευταίας γενιάς, διεξάγει συστηματική έρευνα για την ανακάλυψη υπερκαινοφανών αστέρων. Η αφοσίωση του τον οδήγησε προ ολίγου καιρού στην ανεξάρτητη καταγραφή ενός υπερκαινοφανούς στον γαλαξία PGC 33043 στον αστερισμό της Μεγάλης Άρκτου, μόλις 4 ημέρες μετά την ανακάλυψη του από το LOSS (Lick Observatory Supernova Search).

Οι καταγραφές του Πέτρου Γεωργόπουλου (δείγμα, Άρης – Δίας) με την χρήση κάμερας δικτύου (ToU cam) με ένα C11.

Τα ιδρυτικά μέλη μας, Πέτρος Γεωργόπουλος και Δημήτρης Κολοβός χρησιμοποιούν συστηματικά μία κοινή κάμερα δικτύου (Web camera) την “μαγική” ToU Pro της Phillips, στα τηλεσκόπια τους τύπου Schmidt Cassegrain διαμέτρου 11″ . Με αυτήν την διάταξη, παράγουν εικόνες των επιφανειακών και ατμοσφαιρικών φαινομένων των πλανητών οι οποίες βρίσκονται σε πολύ υψηλό επίπεδο σε παγκόσμια κλίμακα και πιστέψτε με μετά από 14 χρόνια στην παρατήρηση πλανητών έχω δει πολλές ψηφιακές απεικονίσεις.

H εικόνα του Δημήτρη Κολοβού με ToU cam. σε ένα τηλεσκόπιο C11. Με αυτήν την διάταξη κατέγραψε κηλίδα στον πλανήτη Κρόνο 2 ημέρες μετά την ανακάλυψη της.

Ειδικά, ο Δημήτρης Κολοβός, του οποίου η συστηματικότητα και η αφοσίωση είναι απαράμιλλη, στις 14/12/03 κατέγραψε μία κηλίδα στην Νότια Τροπική Ζώνη του πλανήτη Κρόνου, μόλις 2 ημέρες μετά την ανακάλυψη της. Η συγκεκριμένη καταγραφή χρησιμοποιήθηκε από τον Sanchez Lavega του International Outer Planet Watch (Επιστημονικό πρόγραμμα το οποίο έχει στόχο, μεταξύ άλλων, την εισαγωγή στοιχείων στην διαστημοσυσκευή Cassini η οποία κατευθύνεται προς τον Κρόνο. Η μελέτη εκπονείται από τον τομέα πλανητών της I.A.U – International Astronomical Union) σε γράφημα ολίσθησης – μελέτης του συγκεκριμένου φαινομένου. Ταυτόχρονα, είναι η πρώτη φορά που Έλληνας ερασιτέχνης αστρονόμος καταγράφει στον Κρόνο ανάλογο φαινόμενο με ψηφιακά μέσα..
Πολλά ακόμη μέλη μας εκπαιδεύονται στις νέες τεχνικές και η ιστοσελίδα μας μπορεί να δώσει μία εικόνα των αποτελεσμάτων αυτών.
Ολοκληρώνοντας αυτόν τον σύντομο χαιρετισμό, θα ήθελα να ευχηθώ αυτή η ημερίδα να αποτελέσει την έναρξη της ουσιαστικής επικοινωνίας ανάμεσα σε ανθρώπους του ακαδημαϊκού χώρου και ερασιτέχνες αστρονόμους οι οποίοι μοιράζονται το κίνητρο της προσέγγισης – μελέτης, ο καθένας με τον τρόπο του, των ουρανίων φαινομένων.
Και πάλι συγχαρητήρια για την πρωτοβουλία σας, ο Σύλλογος Ερασιτεχνικής Αστρονομίας θα είναι πάντοτε συμπαραστάτης σε τέτοιου είδους προσπάθειες.»

Ακολούθησε ο χαιρετισμός του καθηγητή και Προέδρου της Αστρονομικής Εταιρείας της Πάτρας, κ. Βασίλη Ζαφειρόπουλου.

Ο κ. Βασίλης Ζαφειρόπουλος απευθύνοντας χαιρετισμό.
(φωτογραφία: Γρηγόρης Μαραβέλιας)

Η πρώτη εισήγηση με τίτλο ‘Φωτογράφηση Κομητών, μικροφωτογραφία’ με ομιλητή τον κ. Γιώργο Τσιμτσίμη από την Αστρονομική Εταιρεία της Πάτρας, αφορούσε την παρουσίαση φωτογραφιών του, οι οποίες είχαν γίνει είτε με απλή φωτογραφική μηχανή είτε μέσα από τηλεσκόπιο στον κομήτη Hale – Bopp.
Στοιχεία τα οποία αφορούσαν τις εκθέσεις ή τον τρόπο με τον οποίο έγινε η οδήγηση δόθηκαν επίσης. Στην συνέχεια παρουσιάστηκαν φωτογραφίες του μερικής έκλειψης Ηλίου.

Ο κ. Τσιμτσίμης δίνει στοιχεία σχετικά με μία συγκλονιστική εικόνα του από την μικροφωτογράφιση του εσωτερικού λίθου – κεχριμπάρι ηλικίας 40 εκ. χρόνων.
(φωτογραφία: Γρηγόρης Μαραβέλιας)

Ο κ. Τσιμτσίμης ολοκλήρωσε την εισήγηση του παρουσιάζοντας μικροφωτογραφίες με θέμα το εσωτερικό λίθου – κεχριμπάρι ηλικίας 40 εκατομμυρίων χρόνων! (ιδιοκτησίας του καθηγητή κ. Ζαφειρόπουλου) μέσα στο οποίο είχε εγκλωβιστεί έντομο. Πράγματι, εντυπωσιακές εικόνες, δραματικές απεικονίσεις, σε πολλές περιπτώσεις με αυτόνομη καλλιτεχνική αξία.

Ο Πέτρος Γεωργόπουλος επί …το έργον !
(φωτογραφία: Γρηγόρης Μαραβέλιας)

Η επόμενη εισήγηση με ομιλητή τον Πέτρο Γεωργόπουλο είχε θέμα την ψηφιακή φωτογράφηση ουρανίων αντικειμένων. Σε αυτήν την παρουσίαση, ο ομιλητής με την χρήση του Power Point παρουσίασε με έναν εξαιρετικά εύληπτο τρόπο τις βασικές αρχές οι οποίες διέπουν την λειτουργία των διατάξεων συζευγμένου φορτίου (CCD) και τεκμηρίωσε τα πλεονεκτήματα αυτής της μεθόδου σε σχέση με τις παραδοσιακές μεθόδους απεικόνισης. Έγινε περαιτέρω αναφορά στις βασικές αρχές της ψηφιακής καταγραφής των επιφανειακών και ατμοσφαιρικών φαινομένων των πλανητών με την χρήση της κάμερας δικτύου (Web camera) όπως και στις τεχνικές επεξεργασίας.

 

Εκθέματα της Αστρονομικής Εταιρείας της Πάτρας. (φωτογραφία: Αστρονομική Εταιρεία Πάτρας ‘Ωρίων’.)


Eκθέματα της Αστρονομικής Εταιρείας της Πάτρας. (φωτογραφία: Αστρονομική Εταιρεία Πάτρας ‘Ωρίων’.)

Τα εκθέματα του ΣΕΑ.
(φωτογραφία: Γρηγόρης Μαραβέλιας)

Στην συνέχεια, ήταν προγραμματισμένο το διάλειμμα κατά την διάρκεια του οποίου έγινε παρατήρηση του Ηλίου με το τηλεσκόπιο διαμέτρου 3,5″ ‘Questar’ του πανεπιστημίου. Επίσης δεχθήκαμε άπειρες ερωτήσεις οι οποίες σχετίζονταν με κάθε τι που θα μπορούσε να αφορά την αγορά αστρονομικού εξοπλισμού, τις τεχνικές παρατήρησης διαφόρων παρατηρησιακών θεμάτων από τους ενδιαφερομένους, κυρίως φοιτητές, του ακροατηρίου.
Ενδιαφέρουσα ήταν η ανταλλαγή απόψεων που μοιραστήκαμε επίσης με τον κ. Ανδρέα Παπαλάμπρου του astrovox, σχετικά με τον ρόλο που διαδραματίζει ο συγκεκριμένος χώρος. Ο γράφων εξέφρασε την άποψη ότι, με την παρούσα του μορφή, ο χώρος αυτός αποτελεί ένα σταυροδρόμι επικοινωνίας για κάθε ενδιαφερόμενο ανεξάρτητα από το επίπεδο της εμπειρίας του. Μάλλον θα έπρεπε να συνεχίσει με τον ίδιο τρόπο, καθώς καλύπτει την ανάγκη ενός ‘κέντρου διερχομένων’ της Ελληνικής Αστρονομικής οικογένειας.

Ο Γιάννης Μπελιάς αναπτύσσοντας το θέμα του.
(φωτογραφία: Γρηγόρης Μαραβέλιας)

Τον λόγο, αμέσως μετά το πέρας του διαλείμματος, είχε ο Γιάννης Μπελιάς, ο οποίος με μία επαρκώς οργανωμένη παρουσίαση μίλησε για τους διαφορετικούς τύπους των οπτικών συστημάτων τα οποία χρησιμοποιούνται στην αστροφωτογράφηση.

Ο Κώστας Γουργουλιάτος αναφερόμενος στις βασικές αρχές της αστροφωτογράφισης.
(φωτογραφία: Γρηγόρης Μαραβέλιας)

Ο τελευταίος ομιλητής, Κωνσταντίνος Γουργουλιάτος παρουσίασε τις βασικές αρχές της αστροφωτογράφισης βάσει της εμπειρίας του, φωτογραφίες εκλείψεων και έδωσε στοιχεία για τον λεγόμενο μαραθώνιο Messier με παράλληλες εικόνες των κυριότερων αντικειμένων της συγκεκριμένης κατηγορίας.
Οι εργασίες της ημερίδας ολοκληρώθηκαν με την υπογραφή των βεβαιώσεων παρακολούθησης από τον κ. Ζαφειρόπουλο, ο οποίος προσέθεσε ότι τελικά υπέγραψε 170!

Η κάθοδος μας στην Πάτρα, ολοκληρώθηκε με ένα γεύμα, ευγενική προσφορά του κ. Ζαφειρόπουλου και της Αστρονομικής Εταιρείας της οποίας προεδρεύει, σε τοπική ταβέρνα με πολύ καλό κρασί, όπου μας δόθηκε η ευκαιρία να κάνουμε μία αποτίμηση της εκδήλωσης αλλά και να ανταλλάξουμε απόψεις όσον αφορά την πορεία της Ερασιτεχνικής Αστρονομίας στην Ελλάδα, και αναγκαιότητα της συνεργασίας ανάμεσα στους ομίλους.

Ευχαριστούμε θερμά την Αστρονομική Εταιρεία Πάτρας ‘Ωρίων’ για την φιλοξενία που μας παρέσχε, παράλληλα για την ευκαιρία που μας δόθηκε να κάνουμε πραγματικότητα μία από τις πρωταρχικές ανάγκες της ερασιτεχνικής Αστρονομίας στην Ελλάδα, αυτής της συνεργασίας των συλλόγων μεταξύ τους.




Οι περιπλανήσεις ενός 6″ F/15 διοπτρικού τηλεσκοπίου

Το 6" F/15, διοπτρικό τηλεσκόπιο - 1982

Το 6″ F/15, διοπτρικό τηλεσκόπιο – 1982. (όλες οι φωτογραφίες αποτελούν ευγενική προσφορά του Frederick N. Ley, εκτός αν σημειώνεται διαφορετικά)

Εισαγωγή.
Η πρώτη φορά που το απέραντο κενό που αρχίζει λίγο επάνω από τα κεφάλια μας έγινε ορατό μέσα από ένα οπτικό μέσο, εκτός του ανθρώπινου οφθαλμού, ήταν όταν ο Γαλιλαίος, ή τουλάχιστον έτσι εικάζεται, έστρεψε προς τον ουρανό ένα μικρό διοπτρικό τηλεσκόπιο. Αυτό αποτέλεσε μία από τις πιο επαναστατικές κινήσεις στην προσπάθεια του ανθρώπινου πνεύματος να διαμορφώσει μία πιο αντικειμενική εικόνα του περιβάλλοντος κόσμου και ως εκ’ τούτου του ίδιου του ανθρώπου μέσα σε αυτόν.
Το σύμπαν των Επικύκλων κατέρρευσε μέσα από την καταγραφή των φάσεων του πλανήτη Αφροδίτη και η πειραματική Φυσική ανέτειλε στον ορίζοντα του ανθρώπινου πνεύματος. Το Ηλιοκεντρικό σύστημα πια μπόρεσε να πάρει την θέση του σε στέρεο έδαφος, αν και αυτό ήταν κάτι που δεν έγινε “αναίμακτα”, πολλούς αιώνες μετά από τις αιτιάσεις του Αρίσταρχου του Σαμίου. Οι “σφαίρες” που ενσαρκώνονταν από την Σελήνη ή τον Ήλιο δεν αποτελούσαν πια τέλειες φιλοσοφικές ιδέες αλλά μικρά ατελή μέρη ενός πολυποίκιλου κόσμου ο οποίος δεν είχε την μορφή που του έδιναν οι ανθρώπινες ενατενίσεις. Η άψογη σφαίρα της Σελήνης γέμισε με “φρικώδεις ατέλειες” ορέων και φαραγγιών ενώ η απόλυτη σφαίρα του Ηλίου έβριθε περαστικών κηλίδων των οποίων η παρατήρηση κόστισε την όραση αρκετών από τους πρώτους παρατηρητές, συμπεριλαμβανομένου και του Γαλιλαίου.

Η μαγεία των διοπτρικών τηλεσκοπίων.
Παρ’ όλα αυτά, το διοπτρικό τηλεσκόπιο αποτέλεσε για περίπου τους τρεις επόμενους αιώνες το κατ’ εξοχήν αντικείμενο του αστρονομικού “πόθου”. Αυτό ίσχυε τουλάχιστον μέχρι την εξέλιξη των κατοπτρικών τηλεσκοπίων, δηλαδή την ανάπτυξη της τεχνικής της επαλουμίνωσης των κατόπτρων και την κατασκευή ικανών στηρίξεων ώστε να μπορεί να γίνει εκμεταλλεύσιμη η ανάλυση που προσέφερε το μεγαλύτερο συγκριτικά (βάσει του κόστους) με το διοπτρικό τηλεσκόπιο μέγεθος του πρωτεύοντος.
Ειδικά, στην μορφή του αχρωματικού φακού, τύπου Fraunhofer, έγινε για περισσότερο από έναν αιώνα το ιδανικό αστρονομικό όργανο, το κλασικό θα λέγαμε για την ακαδημαϊκή αστρονομία, απετέλεσε εξ’ ίσου όμως τον κλασικό τύπο τηλεσκοπίου πολλών επιφανών ερασιτεχνών αστρονόμων για περισσότερο από δύο αιώνες. Τα όργανα αυτά απέκτησαν μία παράξενη αίγλη και καταχωρήθηκαν στην συνείδηση του ερασιτέχνη αστρονόμου σαν το “πραγματικό” τηλεσκόπιο.

Τα χρόνια της Κούβας.
Η ιστορία μας ίσως θα μπορούσε να χαρακτηριστεί σαν μία μικρή παράγραφος αυτής της συναρπαστικής περιπέτειας με τον τρόπο που η προσωπική ιστορία του καθ’ ενός μας αποτελεί ένα μικρό εν τούτοις δομικό στοιχείο της βιβλιοθήκης που συνθέτει το παγκόσμιο γίγνεσθαι. Το τηλεσκόπιο μας είναι ένα διοπτρικό αχρωματικό τύπου Fraunhofer διαμέτρου 15cm F/15 ο μεν αντικειμενικός φακός είναι κατασκευής Jeagers, ο δε οπτικός σωλήνας καθώς και η στήριξη είναι κατασκευής της εταιρείας Cave Optical, του θρυλικού πρόσφατα εκλιπόντος Thomas R. Cave, με ισημερινή κεφαλή τύπου ASTROLA σε άξονες διαμέτρου 1,5 ιντσών με αστροστάτη και ερευνητή 10Χ40 Unitron, εξαιρετικής ποιότητας.
Ας ξετυλίξουμε το νήμα από την αρχή όμως, ας δούμε τις περιπέτειες που συνέτειναν στην δημιουργία αυτού του εξαίρετου αστρονομικού οργάνου.

Βρισκόμαστε στα τέλη του 19ου αιώνα όπου ένας ισπανός ονόματι Bueno, προερχόμενος από την περιοχή Macoterra, αναζητά την τύχη του στον νέο κόσμο ίσως ασυνείδητα προσκεκλημένος από το πνεύμα των προγόνων του που είχαν την ίδια έφεση κάπου τέσσερις αιώνες πριν και βρίσκεται στην Κούβα. Είναι πιθανό ότι είχαν ήδη μεταναστεύσει στην Κούβα άλλα μέλη του γένους Bueno.
Ο κ. Bueno θα πρέπει να ήταν μία ιδιαίτερη προσωπικότητα καθώς εξελίσσεται σε διαπρεπή νομικό και πληροφορίες αναφέρουν ότι στις εξετάσεις για το πτυχίο του έδωσε όλες τις απαντήσεις στην Λατινική! Το 1921 γεννιέται ο υιός του Antonio Bueno ο 6ος (Κούβα) μετέπειτα διακεκριμένος νομικός (δικαστής) και ο ίδιος, με Masters στις κοινωνικές υπηρεσίες το οποίο απέκτησε στην δεκαετία του ’70 στις Η.Π.Α, αλλά αυτό είναι ένα άλλο μέρος της ιστορίας μας. Ο πατέρας του γνώριζε ότι σε κάποια αποθήκη των συγγενών υπήρχε ένα διοπτρικό τηλεσκόπιο διαμέτρου 5 ιντσών με οπτικό σωλήνα από μπρούτζο, σε ισημερινή στήριξη, Γαλλικής κατασκευής.
Τον Ιανουάριο του 1941, γεννιέται ο υιός του Αntonio Bueno, Αntonio Bueno ο 7ος. Σε ηλικία 15 χρόνων περίπου, πληροφορείται από τον παππού του για την ύπαρξη του τηλεσκοπίου και με την σειρά του ανακαλύπτει εκ νέου το περίφημο “μπρούτζινο” διοπτρικό και του δίνει ζωή στρέφοντάς το εκεί που ήταν πάντοτε ο προορισμός του, στο ουράνιο στερέωμα.
Είναι παραπάνω από σίγουρο ότι η ανακάλυψη του “μπρούτζινου” διοπτρικού από τον Antonio τον 7ο , θα πρέπει να έπαιξε έναν καθοριστικό ρόλο στην ισόβια αγάπη του για την αστρονομία για τα επόμενα 25 περίπου χρόνια της δυστυχώς σύντομης ζωής του.
Κάπου εδώ, η οικογένεια Bueno βρίσκεται μέσα στην θύελλα της επανάστασης του Castro και αναγκάζεται να μεταναστεύσει στην παρακείμενη ακτή της Florida των Η.Π.Α. γύρω στα 1961-1962. Το δυστύχημα είναι ότι το καθεστώς της Κούβας δεν επιτρέπει την εξαγωγή κανενός αντικειμένου από το νησί με αποτέλεσμα το 5 ιντσών διοπτρικό να παραμείνει για πάντα στην Κούβα.

Μετανάστευση στις Η.Π.Α, αγορά του διοπτρικού.
Η οικογένεια, βρίσκεται στην περιοχή Yakima της Washington μέχρι τα 1967 – 1968 όπου εκεί ο πατήρ Bueno εργάζεται σε κοινωνικές υπηρεσίες . Ο υιός Bueno (τον οποίο μπορούμε να αποκαλούμε Αnthony), απέκτησε τρεις τίτλους επιπέδου Bachelor, στα Μαθηματικά, την Γεωγραφία και την Φυσική, συνεχίζοντας επάξια την παράδοση μίας οικογένειας ανθρώπων με υψηλό επίπεδο κατάρτισης και πνευματικής καλλιέργειας. Η οικογένεια μεταναστεύει για πολλοστή φορά, αν και την τελευταία, Δυτικά, στο Campbell στην Βόρεια Καλιφόρνια.

Ο Anthony με το διοπτρικό - 1981

Ο Anthony με το διοπτρικό – 1981.

Ο Anthony, φαντάζομαι όμως ότι ποτέ δεν “συνήλθε” από την γοητεία στην οποία εξετέθη από την επαφή του με το χαμένο πια “μπρούτζινο” διοπτρικό. Ως τεκμήριο αυτής της υπόθεσης αναφέρω την μαρτυρία του μετέπειτα φίλου του Frederick N. Ley, σύμφωνα με τον οποίο ο Anthony κρατούσε μία φωτογραφία του “μπρούτζινου” διοπτρικού πάντοτε μαζί του. Έτσι, αποφασίζει το 1971 να παραγγείλει ένα 6″ F/15 διοπτρικό, το περί ου ο λόγος, από την εταιρεία Cave Optical, το οποίο αγοράζει για 2.200$. (βλ. την 1η εικόνα) Αυτό συμβαίνει μόλις στο μεταίχμιο μίας εποχής όπου η παραγωγή και διάθεση τηλεσκοπίων, με την φθηνή και μαζική παραγωγή οργάνων τύπου Schmidt Cassegrain, από την Celestron (1968) και από την Meade (1971) δέχεται μία επανάσταση η οποία έμελλε να αλλάξει το τοπίο για πάντα.
Στα επόμενα χρόνια, επιδίδεται σε παρατηρήσεις μεταβλητών αστέρων και αστροφωτογράφηση, ενώ το πρώτο χρονικό διάστημα όπου δεν υπάρχει χώρος στέγασης του διοπτρικού, το τηλεσκόπιο παραμένει στο σαλόνι της οικογένειας Bueno, και θα πρέπει να ήταν μεγάλο!

Το αστεροσκοπείο στο Campbell - 1982

Το αστεροσκοπείο στο Campbell – 1982.

Στην συνέχεια και με την πάροδο του χρόνου ο Anthony στεγάζει το διοπτρικό σε αστεροσκοπείο συρόμενης οροφής “συντροφεύοντας” το με ένα κατοπτρικό τηλεσκόπιο και πάλι από την Cave Optical διαμέτρου 12″,5 F/7 σε ισημερινή στήριξη Cave Astrola.

Το κατοπτρικό τηλεσκόπιο, στο αστεροσκοπείο του Anthony - 1982

Το κατοπτρικό τηλεσκόπιο, στο αστεροσκοπείο του Anthony – 1982.

Ο Anthony, ήταν Fellow of the Royal Astronomical Society (FRAS) και μέλος του συλλόγου San Hose Astronomical Society. Το 1981 και ενώ συμπληρώνει το τεσσαρακοστό έτος της ηλικίας του, γνωρίζεται με τον Frederick N. Ley ερασιτέχνη αστρονόμο και μέλος του ίδιου συλλόγου. Πολύ γρήγορα, οι δύο άντρες συνδέονται με μία δυνατή φιλία η οποία διήρκεσε για όλο το υπόλοιπο της σύντομης ζωής του Antonio Junior. Σύντομα, ο F. N. Ley, συναντάται με τον Anthony και έρχεται σε επαφή με το διοπτρικό, στον χώρο στέγασης του, όπου ακόμη αναφέρει με συγκίνηση το δέος που ένιωσε αντικρίζοντας για πρώτη φορά το εξαίρετο αυτό όργανο, σημειώνοντας πως θα μπορούσε κάλλιστα κάποιος έχοντας αυτό το τηλεσκόπιο να είναι υπερπλήρης εφ’ όρου ζωής.

O F.N. Ley, στο Campbell - 1981

O F.N. Ley, στο διάστημα της παραμονής του στο Campbell. Φαίνεται το 4″ F/15 Unitron του φιλοξενούμενου, καθώς και μέρος των βασικών τηλεσκοπίων του αστεροσκοπείου – 1981. (Anthony Bueno)

Η φιλία των δύο ερασιτεχνών αστρονόμων ισχυροποιείται ακόμη περισσότερο όταν οι δύο τους συγκατοικούν για 11 μήνες από τον Σεπτέμβριο του 1981 έως τον Αύγουστο του 1982. Σε αυτό το χρονικό διάστημα, όπως αναπολεί ο Frederick N. Ley, κυριολεκτικά χάνονται σε πολύωρες συζητήσεις οι οποίες έχουν εκτός από το κύριο θέμα την αστρονομία, μία πλειάδα θεμάτων όπως η Ιστορία, και ειδικά η εποχή της Μεσαιωνικής Ευρώπης. Εκεί ο F. N. Ley, ανακαλύπτει στο πρόσωπο του φίλου του έναν εκτός των άλλων εξαίρετο συνομιλητή, έναν άνθρωπο σπάνιας ευρυμάθειας, εν κατακλείδι μια πολύχρωμη προσωπικότητα με ενδιαφέροντα τα οποία συμπεριλάμβαναν την ιστιοπλοία, την τοξοβολία και τέλος την συλλογή 20 (!) αγωνιστικών αυτοκινήτων. Ο φιλοξενούμενος, περνάει ατελείωτες ώρες παρατηρώντας ουράνια αντικείμενα στο αστεροσκοπείο του Anthony, και αφομοιώνοντας με απληστία το υλικό που του ήταν διαθέσιμο από την αξιοσέβαστη σε μέγεθος και ποιότητα βιβλιογραφία του οικοδεσπότη του.

Ο Αnthony με ένα από τα αυτοκίνητα της συλλογής του - 1985

Ο Αnthony με ένα από τα αυτοκίνητα της συλλογής του – 1985.

Ο Anthony, εκτός των άλλων ενδιαφερόντων του, ταξίδευε αρκετά και από το 1982 έως το 1985 επισκέπτεται την Αγγλία-Σκοτία και φυσικά την Ισπανία, τον τόπο της καταγωγής των προγόνων του.
Σε όλη αυτήν την ιστορία, όμως καιροφυλακτούσε μία σκιά. Η κατάσταση της υγείας του Anthony ήταν επισφαλής καθώς έπασχε από σακχαρώδη διαβήτη, ένα χρόνιο πρόβλημα το οποίο δημιούργησε περαιτέρω επιπλοκές υπό την μορφή νεφρικής ανεπάρκειας και καρδιολογικών προβλημάτων. Ο Anthony, ήταν υπό φαρμακευτική αγωγή και παρ’ όλα τα προβλήματα δεν περιόρισε ποτέ τις δραστηριότητες του σε κανένα από τα πολυποίκιλα ενδιαφέροντα του. Σε μία από τις εισαγωγές του στο νοσοκομείο για την ρύθμιση των προβλημάτων του, ο στενός του φίλος Frederick N. Ley, όπως αργότερα ανέφερε ο πατέρας του Anthony, του συμπαραστέκεται σαν αδελφός. Στα επόμενα χρόνια δυστυχώς η υγεία του Anthony επιδεινώνεται, ενώ ο ίδιος δεν μειώνει ποτέ την ενεργητικότητα και δημιουργικότητα που τον διέκρινε πάντοτε. Τέλος το 1985, αγοράζει ένα μικρό πιάνο (baby grand piano) και επιδίδεται στην μουσική.
Τον Νοέμβριο του 1985, ο F. N. Ley, δέχεται ένα τηλεφώνημα από τον φίλο του ο οποίος εισάγεται στο νοσοκομείο, για πολλοστή φορά, ενώ ο ίδιος χαριτολογώντας λέει στον Anthony ότι απλά θα ρυθμίσουν την… “μηχανή” και αυτό θα είναι όλο.
Δυστυχώς, μία περίπου εβδομάδα αργότερα ο Fred N. Ley, πληροφορείται από την οικογένεια Bueno ότι ο φίλος του δεν υπάρχει πια. Η φαρμακευτική αγωγή η οποία αντιμετώπιζε ένα από τα τρία προβλήματα του Anthony, ήταν επιζήμια για τα υπόλοιπα με αποτέλεσμα ο οργανισμός του να καταρρεύσει και να επέλθει το μοιραίο.
Μετά από κάποιο χρονικό διάστημα, η οικογένεια Bueno, αποφασίζει να πουλήσει τον αστρονομικό εξοπλισμό του Antonio έτσι το διοπτρικό αγοράζεται από τον F. N. Ley για 2.200$ (στην τιμή δηλαδή που αγοράστηκε το 1971!) και μεταφέρεται στο Lancaster της Νότιας Καλιφόρνιας.

Ο Keith Lawson με το κατοπτρικό 12,5" F/7 στο εργαστήριό του - 1986

Ο Keith Lawson με το κατοπτρικό 12,5″ F/7 στο εργαστήριό του – 1986.

Το κατοπτρικό αγοράζεται από τον Keith Lawson για 750$, στενό φίλο του Frederick N. Ley, ερασιτέχνη αστρονόμο και δεινό κατασκευαστή τηλεσκοπίων, ο οποίος μετά από βελτιώσεις το πουλάει.
Ο φίλος του εκλιπόντος Anthony, μεταφέροντας για άλλη μία φορά το διοπτρικό στο Campbell, μετά από κάποιο χρονικό διάστημα επισκέπτεται το αστεροσκοπείο και παρατηρεί τον πλανήτη Κρόνο τις πρώτες πρωινές ώρες την Άνοιξη του 1989. Είναι χαρακτηριστική εδώ η μαρτυρία του. Η εντύπωση του ειδώλου στην σταθερή ατμόσφαιρα όπως αναφέρει ήταν εντυπωσιακή, χαρακτηριστικά χρησιμοποιεί την φράση: “It was like airbrush!”
Η οικογένεια του Anthony, δωρίζει στον φίλο του το σύνολο της αστρονομικής του βιβλιοθήκης, μία συλλογή η οποία αποτελείται μεταξύ άλλων και από αρκετές σπάνιες εκδόσεις βιβλίων του 17ου και 18ου αιώνα και αστρονομικών περιοδικών από την δεκαετία του 1950 μέχρι και το 1985.
Το 1987, ο John Ponds, ένας βετεράνος ερασιτέχνης αστρονόμος και θαυμαστής των καλών διοπτρικών, ο ίδιος ιδιοκτήτης ενός διοπτρικού τηλεσκοπίου διαμέτρου 8″, παρατηρεί με το διοπτρικό Cave και αποφαίνεται ότι το τηλεσκόπιο έχει εξαίρετα οπτικά.

Επιστροφή στην γενέθλια γη – Επίλογος.
Το διοπτρικό, για περισσότερο από μία δεκαετία στην συνέχεια, παραμένει στο Lancaster, όπου χρησιμοποιείται περιστασιακά από τον τωρινό ιδιοκτήτη του. Ο Frederick N. Ley, αναπτύσσει κυριολεκτικά τεχνική σύμφωνα με την οποία μπορεί να τοποθετεί τον … ευμεγέθη οπτικό σωλήνα στην βάση στήριξης σε ύψος περίπου 2,3m από το έδαφος και σε έναν χώρο ο οποίος διαγράφεται από τις παρυφές της ερήμου της Νότιας Καλιφόρνιας. Ο ίδιος διαμορφώνει την βάση στην οποία στηρίζεται ο ογκωδέστατος πυλώνας, έτσι ώστε το τηλεσκόπιο να μπορεί να μεταφέρεται στο σημείο παρατήρησης κάθε φορά, ενώ είναι σαφές ότι πρόκειται για ένα όργανο το οποίο έχει κατασκευαστεί για να χρησιμοποιείται σε μόνιμη στήριξη. Ο F. N. Ley, επιδίδεται σε παρατηρήσεις πλανητών και αστροφωτογράφηση όσο τουλάχιστον το επιτρέπει το τραχύ κλίμα της ερήμου.
Τέλος, το φθινόπωρο του 2003 μετοικεί στην Ελλάδα, και το διοπτρικό με τέσσερα ακόμη τηλεσκόπια και όλη την βιβλιοθήκη του έρχεται μέσω θαλάσσης. Ο ίδιος αναφέρει με έκδηλη συγκίνηση στους γονείς του Anthony, ότι το τηλεσκόπιο παρέμεινε για λίγες ημέρες στην Βαλένθια της Ισπανίας κάνοντας έναν μικρό σταθμό στο μεγάλο θαλάσσιο ταξίδι του. Συμβολικά, επέστρεψε έστω και για λίγο στην γενέθλια γη των Bueno. Φαίνεται σαν να ολοκλήρωσε έναν κύκλο, ανοίγοντας έναν νέο στην ατέρμονη όπως δείχνουν τα πράγματα περιπλάνηση του.
Το διοπτρικό, ελλείψει χώρου στέγασης από τον ιδιοκτήτη του, φιλοξενείται στον προσωπικό χώρο του γράφοντος το παρόν, με την προϋπόθεση ότι θα χρησιμοποιείται για τον λόγο για τον οποίο κατασκευάστηκε, δηλαδή για την μελέτη των ουρανίων φαινομένων.
Πρόκειται για μία περιστασιακή ανάπαυλα στην πολυτάραχη και γεμάτη περιπέτειες “ζωή” αυτού του εξαίρετου οργάνου. Θεωρείται βέβαιο ότι το τηλεσκόπιο απολαμβάνει την θέση ενός κομβικού, μεταβατικού σημείου στην κατασκευή τηλεσκοπίων για ερασιτέχνες αστρονόμους και σίγουρα θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι αντιπροσωπεύει τον ίδιο τον πρόσφατα εκλιπόντα Thomas R. Cave, τον … τελευταίο μίας εξαίρετης κουστωδίας θα έλεγε κανείς ονειροπόλων κατασκευαστών οι οποίοι είχαν το άγγιγμα του τεχνίτη που συνδύαζε την πρακτικότητα και την ακρίβεια με κύριο μέλημα όχι την μεγάλη παραγωγή, αλλά μάλλον την μεγαλύτερη προσέγγιση στην τελειότητα των οπτικών. Αξίες, οι οποίες συναντώνται στους “καλλιτέχνες” κατασκευαστές αστρονομικών οργάνων του 19ου αιώνα. Βέβαια, όπως είναι γνωστό, η εταιρεία του T. R. Cave, κατασκεύαζε κυρίως τα οπτικά κατοπτρικών τηλεσκοπίων τα οποία έγιναν περιώνυμα για την ποιότητά τους.
Ακόμη, το τηλεσκόπιο αυτό, αποτελεί την άκρη ενός νήματος το οποίο αρχίζει να ξετυλίγεται από την Κούβα στις αρχές ίσως του 20ου αιώνα. Αποτελεί το γέννημα της αγάπης και αφοσίωσης στην αστρονομία ενός ιδιαίτερου ανθρώπου του Antonio Bueno του 7ου, ο οποίος άφησε στον φίλο του Frederick N. Ley μία πολύτιμη κληρονομιά. Ο γράφων το παρόν, θεωρεί βέβαιο ότι εάν ο Αntonio εκείνον τον Νοέμβριο του 1985 είχε γνώση του επερχόμενου μοιραίου, θα είχε το δίχως άλλο επιφορτίσει ο ίδιος τον φίλο του, με την κηδεμονία του εν λόγω διοπτρικού.

“Antonio, Thomas, στην ουράνια συντροφιά σας, ξέρουμε ότι με κάθε θαύμα που θα αποκαλύπτεται από το θαυμάσιο διοπτρικό, θα είστε όλο και πιο ζωντανοί γύρω μας… Να είστε σίγουροι ότι θα φτάσουμε την πολύτιμη παρακαταθήκη σας στην άκρα της συνέπεια… την Αστρονομική παρατήρηση. ”

Ο γράφων θα ‘θελε να ευχαριστήσει τον Frederick N. Ley για τις μνήμες και το φωτογραφικό αρχείο του, χωρίς την πολύτιμη βοήθεια του οποίου η σκιαγράφηση της περιπέτειας αυτού του εξαίρετου αστρονομικού οργάνου θα ήταν αδύνατη.




Πρώτο “Ελληνικό” φως για ένα 6″ F/15 διοπτρικό αχρωματικό τηλεσκόπιο

Στις 6 Δεκεμβρίου του 2003 είδε το πρώτο φως των Ελληνικών ουρανών ένα εξαίρετο διοπτρικό τηλεσκόπιο και δεν κρύβω την ικανοποίηση και την συγκίνηση που ένιωσα όταν ο μικρός αυτός “Λεβιάθαν” αντιμετώπισε για πρώτη φορά το επερχόμενο ταχύτατα χειμερινό λυκόφως και τα ουράνια θαύματα που έπονταν.

Η περίπτωση ήταν ιδιαίτερη καθώς επρόκειτο για ένα σπάνιο πια (εκτός παραγωγής) διοπτρικό τηλεσκόπιο κατασκευής της εταιρείας Cave Optical σε ισημερινή στήριξη ASTROLA με αντικειμενικό αχρωματικό κατασκευής A. E. Jeagers.

Το μεγάλο διοπτρικό τηλεσκόπιο της Cave Optical, αναμένοντας το επερχόμενο λυκόφως.

Εικόνα 1: Το μεγάλο διοπτρικό, αναμένοντας το επερχόμενο λυκόφως.

Το πρώτο φως έλαβε χώρα στον προσωπικό χώρο του γράφοντος στον πέμπτο όροφο, στην βεράντα μίας πολυκατοικίας μόλις λίγα χιλιόμετρα από το κέντρο των Αθηνών. Ο χώρος αυτός προσφέρει την φιλοξενία του στο υπέροχο αυτό αστρονομικό όργανο του οποίου η πολυτάραχη και περιπετειώδης περιπλάνηση αξίζει να βρει τον χώρο που της πρέπει στην σελίδα της ιστορίας της Αστρονομίας.

Το τηλεσκόπιο ανήκει στον βετεράνο ερασιτέχνη αστρονόμο και φίλο Frederick N. Ley και μεταφέρθηκε στον εν λόγω χώρο προς το τέλος Νοεμβρίου με την πολύτιμη βοήθεια του φίλου ερασιτέχνη αστρονόμου Γιάννη Μπελιά.

Ο πυλώνας και ο οπτικός σωλήνας πριν από την συναρμολόγηση του τηλεσκοπίου.

Εικόνα 2: Ο πυλώνας και ο οπτικός σωλήνας πριν από την συναρμολόγηση του τηλεσκοπίου.

Είναι άξιο αναφοράς ότι το τηλεσκόπιο αποτελείται από τρία ουσιαστικά μέρη:

  1. Τον οπτικό σωλήνα ο οποίος έχει μήκος περίπου 2m και 30cm.
  2. Tον πυλώνα στήριξης ο οποίος έχει ύψος γύρω στα 2m και ζυγίζει άνω των 60kg. Ο πυλώνας είναι κατασκευασμένος από σίδερο σε σχήμα κόλουρου κώνου και στηρίζεται σε ξύλινο δίσκο διαμέτρου 0,9m o οποίος φέρει στην βάση του τριγωνική στήριξη από ξύλο ενώ η άλλη πλευρά του (κομμένος κυκλικός τομέας) φέρει ρόδες για την μεταφορά του. Η αλήθεια είναι ότι το όργανο δεν μπορεί να θεωρηθεί φορητό.
    Ένα διοπτρικό 6″ F/15 φορητό;
    Ποίος θα το φανταζόταν; Η αλήθεια είναι ότι αυτή η μικρή κατασκευαστική παρέμβαση του πολυμήχανου ιδιοκτήτη αυτού του εξαίρετου οργάνου F. Ν. Ley, έχει σχεδόν κάνει το απίθανο πραγματικότητα.
  3. Tην ισημερινή κεφαλή (Astrola) η οποία φέρει βέργες διαμέτρου 1,5 ιντσών σε αμφότερους τους άξονες απόκλισης και ορθής αναφοράς. Η Ισημερινή κεφαλή είναι εξοπλισμένη με αστροστάτη και διορθώσεις στον άξονα της απόκλισης. Επίσης συνοδεύεται από κύκλους σκόπευσης ακρίβειας (0,5 πρώτων λεπτών της μοίρας) στην απόκλιση και αντίστοιχα (2,5 πρώτων λεπτών της ώρας) στην ορθή αναφορά.

Η σωστή τοποθέτηση ενός τέτοιου οργάνου σε έναν χώρο (βεράντα) πλάτους 3m η οποία καλύπτεται από γείσο πλάτους 1,9m (σε ύψος 2,55m) έχοντας το πλεονέκτημα βέβαια της άμεσης θέασης όλης της εκλειπτικής, δεν είναι και το απλούστερο θέμα.

Οι διαφορετικές φάσεις τοποθέτησης του τεράστιου οπτικού σωλήνα στην βάση στήριξης.

Εικόνα 3: Οι διαφορετικές φάσεις τοποθέτησης του τεράστιου οπτικού σωλήνα στην βάση στήριξης.

Ο F. N. Ley, τοποθετούσε μόνος του τον οπτικό σωλήνα επάνω στην στήριξη όταν χρησιμοποιούσε το όργανο στις παρυφές της ερήμου της Νότιας Καλιφόρνιας. Βέβαια αυτό το “ανδραγάθημα” αποτελεί τεκμήριο της ικανότητας και επινοητικότητας ενός ερασιτέχνη αστρονόμου με πείρα 34 χρόνων στον χειρισμό αστρονομικών οργάνων.
Κρίναμε ότι δύο τουλάχιστον, με απόλυτη ασφάλεια τρία άτομα απαιτούνται για την τοποθέτηση του οργάνου στην θέση του, απαλείφοντας την πιθανότητα κάθε “μοιραίου” ατυχήματος.

Ιάκωβος Στρίκης, Βασίλης Λεντής, Γιάννης Μπελιάς και Ιάκωβος Στέλλας, υπό την "σκέπη" του διοπτρικού τηλεσκοπίου.

Εικόνα 4: Από αριστερά προς τα δεξιά, Ιάκωβος Στρίκης, Βασίλης Λεντής, Γιάννης Μπελιάς και ο γράφων, υπό την… “σκέπη” του διοπτρικού.

Η τοποθέτηση του οργάνου ολοκληρώθηκε με την φιλική παρουσία των ερασιτεχνών: Γιάννη Μπελιά, Ιάκωβου Στρίκη, Βασίλη Λεντή.

Η ανυπομονησία είχε φτάσει στο αποκόρυφο καθώς μετά βίας “επιτρέψαμε” στον εξαίρετο αντικειμενικό φακό τον χρόνο να προσαρμοστεί στην θερμοκρασία περιβάλλοντος.

Ο πανευτυχής ιδιοκτήτης του τηλεσκοπίου, Frederick N. Ley και ο Ιάκωβος Στέλλας.

Εικόνα 5: Ο πανευτυχής ιδιοκτήτης του τηλεσκοπίου, Frederick N. Ley και ο γράφων.

Οι ατμοσφαιρικές συνθήκες δεν ήταν ιδανικές καθώς είχαμε ισχυρούς Βόρειους ανέμους οι οποίοι προοιώνιζαν μια εξαιρετικά ασταθή ατμοσφαιρική κατάσταση.

Το τηλεσκόπιο στράφηκε στον Κρόνο και αποκάλυψε σε σχετικά μικρή μεγέθυνση (Χ130) ένα εξαιρετικά λαμπρό είδωλο και μία κουστωδία δορυφόρων να λικνίζεται γύρω από τον μεγαλοπρεπή “άρχοντα των δαχτυλιδιών” δίνοντας την εντύπωση διεσπαρμένων διαμαντιών. Η ατμόσφαιρα ασταθής με ισχυρά ραπίσματα ανέμου ταλάντευε τον σωλήνα ο οποίος φανέρωνε τις υψηλές ροπές του.
Η κατάσταση δεν επέτρεψε στην παρούσα φάση κάποια αξιόλογη καταγραφή της ατμόσφαιρας του γίγαντα των δακτυλίων και αποφασίστηκε να θαυμάσουμε την ποιότητα του εξαίρετου φακού στο νεφέλωμα του Μ42 στον Ορίονα. Σε αυτό το σημείο η ομάδα συμπληρώθηκε από την παρουσία του Πέτρου Γεωργόπουλου. Το είδωλο ήταν μία αποκάλυψη! Με ένα προσοφθάλμιο Televue Plossle 20mm (X113) η κεντρική περιοχή του νεφελώματος γύρω από το τραπέζιο έβριθε διαφορετικών συμπυκνώσεων οι οποίες δύσκολα θα μπορούσαν να σχεδιαστούν ενώ με πλάγια όραση οι εξωτερικές περιοχές του νεφελώματος ήταν εύκολα αντιληπτές. Όλα αυτά περίπου 3 ημέρες πριν από την Πανσέληνο!
Στην Σελήνη το διοπτρικό σκόπευσε τον κρατήρα Αρίσταρχο (285Χ) στην περιοχή Oceanus Procellarum προσφέροντας μία απόκοσμη άποψη του συμπλέγματος με τις λωρίδες στο χείλος του κρατήρα άμεσα εμφανείς και την εντυπωσιακή διακλάδωση της κοιλάδας του Schroeter να δεσπόζει σε όλη της την μεγαλοπρέπεια.

Η βραδιά ολοκληρώθηκε εδώ, αλλά το πρώτο “Ελληνικό” φως του εξαίρετου διοπτρικού ήταν μία πραγματικότητα και ο ενθουσιασμός και η συγκίνηση όλων των παρευρισκομένων ήταν έκδηλα αποτυπωμένα στις συζητήσεις που ακολούθησαν το “βάπτισμα του πυρός” αν και η ατμοσφαιρική κατάσταση δεν επέτρεψε την αποκάλυψη των πραγματικών δυνατοτήτων του.
Τα τηλεσκόπια κατασκευάζονται (ή θα έπρεπε) με έναν και μοναδικό σκοπό. Την παρατήρηση και μελέτη των ουρανίων φαινομένων. Βάσει αυτής της λογικής το όργανο θα βρίσκεται σε πλήρη χρήση, καιρού επιτρέποντος.

Στις 28/12/03 το τηλεσκόπιο “αντιμετώπισε” το Ελληνικό στερέωμα για δεύτερη φορά, μία βραδιά με σχετικά σταθερή ατμόσφαιρα, Seeing: II στην κλίμακα Αντωνιάδη. Αυτή την φορά ο Κρόνος, ο βασικός στόχος για το διοπτρικό ήταν μία αποκάλυψη!!! Δεν μπορούσα να φανταστώ ποτέ ότι ένα τηλεσκόπιο της τάξεως των 15εκ. θα μπορούσε να αποδώσει την μεγαλοπρέπεια αυτού του υπέροχου ουράνιου σώματος δίνοντας αυτήν την αίσθηση δέους και κυρίως ήταν η πρώτη φορά που ένιωσα ότι βρισκόμουν σε τροχιά γύρω από το σύστημα του Κρόνου. Αυτή η εικόνα δίνονταν αφ’ ενός από το εξαιρετικό κοντράστ των χαρακτηριστικών του δίσκου, αφ’ ετέρου από την διάκριση τουλάχιστον 5 δορυφόρων διασκορπισμένων γύρω του λόγω της κλίσης του συστήματος των δακτυλίων. Η άμεση θέαση του συστήματος ήταν τόσο εντυπωσιακή που δεν ήταν δυνατόν η πρώτη εντύπωση να μην εκφραστεί με τον πιο αρχέγονο τρόπο. Κραυγές θαυμασμού και ικανοποίησης !
Η αποκάλυψη του θαύματος του συστήματος του Κρόνου κατεγράφη από τον γράφοντα σε πρόχειρο σχέδιο το οποίο διαμορφώθηκε στην συνέχεια με την βοήθεια του Photoshop 5, στο σχέδιο της επόμενης εικόνας.

Ο Κρόνος όπως κατεγράφη από τον Ιάκωβο Στέλλα με το 6" F/15 διοπτρικό X285.

Εικόνα 6: Ο Κρόνος όπως κατεγράφη από τον γράφοντα με το 6″ F/15 διοπτρικό X285, σε σχέδιο το οποίο διαμορφώθηκε στο Photoshop 5.

Η πολική περιοχή του πλανήτη, Χ285, (8mm Brandon) αποκάλυψε δύο διαφορετικές περιοχές, το Olivine cap, και την εξωτερική περιοχή υψηλότερου τόνου, χωρίς να μπορεί φυσικά να γίνει αντιληπτή ή ερυθρωπή της απόχρωση η οποία τόσο όμορφα καταγράφεται σε ψηφιακές εικόνες μέσα από τηλεσκόπια μεγαλύτερης διαμέτρου. Η Ισημερινή περιοχή, έβριθε λεπτομερειών. Η Ισημερινή Ζώνη αποτελούνταν από δύο διακριτές περιοχές με το Νοτιότερο στέλεχος έχοντας μία κρεμ (υπόλευκη) απόχρωση ενώ το Βορειότερο μία πιο έντονη (ψυχρή) λευκή. Οι δύο περιοχές χωρίζονταν από μια αμυδρή αλλά εμφανή Ισημερινή λωρίδα (Equatorial Zone Band), θερμής – γκριζωπής απόχρωσης. Το Βόρειο στέλεχος της Ισημερινής Ζώνης εμφάνιζε λαμπρότερες από το γενικότερο περιβάλλον λευκές συμπυκνώσεις οι οποίες εδράζονταν την στιγμή της καταγραφής (21h 15m UT) μόλις πριν από τον Κεντρικό Μεσημβρινό. Η Νότια Ισημερινή Ταινία (South Equatorial Belt) με το Βόρειο στέλεχος πιο έντονο, καφέ-ερυθρωπής απόχρωσης και το Νότιο πιο αμυδρό θερμό γκρίζο. Στον Κεντρικό μεσημβρινό έγινε αντιληπτή, στο Βόρειο στέλεχος της Ταινίας, μία αμυδρή σκοτεινή συμπύκνωση η οποία όμως δεν μπόρεσε να μελετηθεί (επιβεβαιωθεί) με την περιστροφή του δίσκου καθώς ο νόμος του Murphy έκανε έκδηλη την παρουσία του με τον πιο εντυπωσιακό τρόπο, συμπυκνώνοντας νεφώσεις την πιο κρίσιμη στιγμή της παρατήρησης. Είχα αποφασίσει ότι ο συγκεκριμένος σχηματισμός είχε πολύ μικρό παράγοντα εμπιστοσύνης μέχρι που έμαθα από τον φίλο ερασιτέχνη αστρονόμο Γιάννη Ροζάκη ότι ο ίδιος παρατηρώντας τον Κρόνο την ίδια βραδιά γύρω στις (20h 30m UT) με ένα εξαίρετο τηλεσκόπιο Maksutov Cassegrain (Mak. Intes.) διαμέτρου 9″ του Τάσου Τσίρη παρατήρησε την εν λόγω συμπύκνωση πριν από τον κεντρικό μεσημβρινό.
Δεν έγινε ορατή η Νότια Εύκρατη Ταινία (South Temperate Belt) η οποία καταγράφεται σε ψηφιακές εικόνες, σε θερμό τόνο και Πλανητογραφικό πλάτος περίπου 40deg. Νότιο, σε πολυάριθμες εικόνες υψηλής ανάλυσης από τηλεσκόπια της τάξεως των 10″ και μεγαλύτερα.
Μία μοναδική στιγμή όπου η ατμόσφαιρα ήταν εντελώς σταθερή, αστραπιαία, ο δίσκος Νότια της Νότιας Ισημερινής Ταινίας (South Equatorial Belt) πλαισιώθηκε από δύο τουλάχιστον (τρεις;) λαμπρές πολύ αμυδρές ζώνες, οι οποίες όμως δεν έγιναν ορατές σε καμία άλλη περίπτωση. Μία ανάλογη εντύπωση είχα για μία μόνον στιγμή παρατηρώντας τον πλανήτη με το εξαίρετο κατοπτρικό τηλεσκόπιο του Πέτρου Γεωργόπουλου διαμέτρου 17″,5 F/5 (Χ450) τον Ιανουάριο του 2003.
Το μπαράζ αποκαλύψεων συμπληρώθηκε από την δομή του συστήματος των δακτυλίων. Η διαφορετική τονικότητα (χαμηλότερη) του δακτυλίου Α σε σχέση με τον δακτύλιο Β ήταν σαφώς εμφανής, ενώ στο επόμενο ansa ήταν σίγουρα ορατό το Encke minimum, του οποίου η ύπαρξη επιβεβαιώθηκε και από τον Frederick. N. Ley. Ο δακτύλιος Β είχε δύο τουλάχιστον περιοχές διαφορετικής τονικότητας με την περιοχή του Cassini, σε οξεία διάκριση καθ’ όλο το μήκος της. Η διάκριση του δακτυλίου Crepe – C – στο πέρασμα του μπροστά από τον δίσκο του Κρόνου ήταν εντυπωσιακή αλλά, η αποκάλυψη του συστήματος ήταν η διάκριση του δακτυλίου C, με την μορφή ενός αμυδρού διάφανου γκριζωπού μαύρου πέπλου, κυρίως στα ansae του συστήματος των δακτυλίων, να προβάλλεται στο απόλυτο μαύρο του διαστήματος.

 

Τα τηλεσκόπια φτιάχνονται για να μας αποκαλύπτουν τα μυστήρια – θαύματα των ουρανίων σωμάτων. Τόσο ο γράφων ως προσωρινός οικοδεσπότης αυτού του θρυλικού διοπτρικού όσο ο ιδιοκτήτης του, (από το 1986) Frederick N. Ley, δεσμεύονται να τιμήσουν την μνήμη του πρόσφατα εκλιπόντος Thomas R. Cave, οδηγώντας το εξαίρετο διοπτρικό στην άκρα του συνέπεια, δηλαδή την αδιάλειπτη καταγραφή των ουράνιων θαυμάτων όπως αυτά αποκαλύπτονται από τον εκπληκτικό αντικειμενικό φακό Jeagers.




Θύελλα σκόνης στις περιοχές Chryse-Argyre-Thaumasia στον πλανήτη Άρη

Μία αξιόλογη θύελλα σκόνης έχει ξεσπάσει στον πλανήτη Άρη η οποία καταγράφεται από τον D.C. Parker σε εικόνα του στις 13 Δεκεμβρίου.

Εικόνα του D.C. Parker (2003) που δείχνει την θέλλα σκόνης στον Άρη

Εικόνα Parker για την θύελλα σκόνης στον Άρη.

Όπως αναφέρει ο Parker, η θύελλα στην παρούσα φάση της καλύπτει τις περιοχές: Chryse, Erythraeum M, Aurorae Sinus, Candor, με μικρότερα νέφη στην Βόρια πλευρά της περιοχής Argyre. Τυπικά οι θύελλες σε αυτήν την περιοχή ξεσπούν στην Ανατολική πλευρά του φαραγγιού Valles Marineris ή στην Νοτιοανατολική Chryse.

Στοιχεία από τις 14-16 Δεκεμβρίου εμφανίζουν μία εξάπλωση της σκόνης η οποία περιλαμβάνει μέρος της περιοχής Thaumasia.

Εποχιακά, η μεταγενέστερη γνωστή θύελλα σκόνης άρχισε σε Ls = 311deg. τον Δεκέμβριο του 1924, κατά συνέπεια το παρόν συμβάν (Ls = 315deg.) δεν ανατρέπει σε μεγάλο βαθμό τα στατιστικά δεδομένα.

Ο Άρης βρίσκεται καλά τοποθετημένος για παρατηρητές στα Βόρια εύκρατα πλάτη αλλά χρειάζεται σταθερή ατμόσφαιρα για την μελέτη του μικρού πια δίσκου. Προς το παρόν, μόνον το ανατολικό άκρο των περιοχών που έχουν επηρεαστεί μπορεί να γίνει ορατό στην διαχωριστική γραμμή με τον πλανήτη αρκετά μετά τον μεσημβρινό, αλλά οι περιοχές της θύελλας θα είναι καλύτερα τοποθετημένες αργότερα καθώς γίνονται ορατές προς απογευματινό (προπορευόμενο) χείλος.

Υπάρχουν επίσης αναφορές ότι πιθανή επέκταση της θύελλας σε μεγαλύτερη κλίμακα θα μπορούσε να θέση σε κίνδυνο την απόλυτη επιτυχία των αποστολών, Mars Exploration Rovers και Beagle 2.




Παρατηρώντας τον πλανήτη Άρη το 2003

Εισαγωγή:

Εφέτος ο Άρης θα βρίσκεται σε αντίθεση στις 28 Αυγούστου σε απόκλιση -15deg 49′. Ο πλανήτης θα ανέβει λίγο περισσότερο από 36deg επάνω από τον Ελληνικό ορίζοντα. Αρκετά καλύτερα από την εμφάνισή του 2001 αλλά ακόμη αρκετά χαμηλά ώστε το είδωλο να εμφανίζει χρώμα λόγω διασποράς στην γήινη ατμόσφαιρα κάτι που διορθώνεται με την χρήση φίλτρων Wratten 15, 25, 29 κίτρινο, κόκκινο αντίστοιχα. Παράλληλα, αυξάνεται το κοντράστ στα σκούρα σημάδια του δίσκου τα οποία συνιστούν τους επιφανειακούς σχηματισμούς του πλανήτη.

Ο Άρης θα βρίσκεται ιδιαίτερα κοντά στην Γη το 2003 καθώς η αντίθεση συμβαίνει με τον πλανήτη σχεδόν ακριβώς στο περιήλιο. Η διάμετρος του δίσκου του πλανήτη την στιγμή της μέγιστης προσέγγισης (ουσιαστικά μία ημέρα πριν από την αντίθεση όταν ο Άρης βρίσκεται σε απόσταση 0,37272 AU) θα είναι 25,11 arcsec. Ουσιαστικά η αντίθεση του 2003 είναι η εγγύτερη για πολλούς αιώνες (η εγγύτερη από την ανακάλυψη του τηλεσκοπίου) επίσης η εγγύτερη για πολλούς ακόμη αιώνες.

Ο πλανήτης γενικά είναι παρατηρήσιμος οπτικά όταν ο δίσκος είναι μεγαλύτερος από 6 arcsec (Φεβρουάριος) , αλλά ψηφιακές εικόνες CCD μπορούν να γίνουν και σε δίσκο διαμέτρου 4 arcsec δεδομένης της σταθερότητας της ατμόσφαιρας. Έτσι μπορεί να παρατηρηθεί περίπου το 75% ενός Αρειανού έτους.

Χάρτης του Άρη από τον τον Mario Frassati.

Εικόνα 1: Χάρτης των επιφανειακών σχηματισμών του Άρη από τον τον Mario Frassati.

Επιφανειακοί σχηματισμοί προς μελέτη:
Στην αντίθεση του 2003 το Νότιο ημισφαίριο του πλανήτη είναι ευνοϊκότερα τοποθετημένο από το Βόρειο. Μετά την μεγάλη θύελλα σκόνης του 2001 η περιοχή Solis Lacus (90deg W, -30deg S) έγινε μικρότερη, άλλαξε κάπως σχήμα και εμφανίστηκε ένας νέος σκοτεινός σχηματισμός στα Δυτικά -Phasis-(100deg W, -30deg S) ο οποίος επανεμφανίζεται στην περιοχή σε ανάλογες περιπτώσεις.
(Παρατήρησα για πρώτη φορά αυτόν τον νέο σχηματισμό στις 20/7/2001 με την περιοχή της Solis Lacus αφανή, βλέπε Εικόνα 2.)

 

 

Σχέδια του πλανήτη Άρη (2001) από τον Ιάκωβο Στέλλα

Εικόνα 2: Α. 12/6/2001, 102mm f/15 Refr, X300, Ls = 177deg. CML = 126deg. Παρατηρούμε την Solis Lacus στο προπορευόμενο χείλος. Β. 22/7/2001, 130mm f/10,8 Refr, X 280, Ls = 200deg. CML = 120deg. Κατά την διάρκεια της θύελλας, η Solis Lacus είναι αφανής, ο σχηματισμός Phasis έχει εμφανιστεί.

Άλλες ελάσσονες αλλαγές έλαβαν χώρα και η Syrtis Major (290deg W, +20deg N έως -10deg S) εμφανίστηκε στενότερη μετά την καταιγίδα. Ιστορικά η περιοχή αυτή μεταβάλλεται σε πλάτος κάτι που οφείλεται σε σκόνη η οποία κάποιες φορές εναποτίθεται στην Ανατολική της πλευρά, αν και από την δεκαετία του 1980 μέχρι και το 2001 υπήρξε εντυπωσιακά σταθερή σε εμφάνιση.

Θύελλες σκόνης:

Το 2001, λίγες εβδομάδες μετά από την αντίθεση και μόλις μετά την Εαρινή Ισημερία του Βορείου ημισφαιρίου του Άρη, η μελέτη των επιφανειακών σχηματισμών διεκόπη για αρκετούς μήνες από μία μεγάλη θύελλα σκόνης. Αυτό το συμβάν το μεγαλύτερο για δύο δεκαετίες ξεκίνησε από την λεκάνη της Hellas (290deg W, -45deg S) και διογκώθηκε από σκόνη η οποία σηκώθηκε στην άλλη πλευρά του πλανήτη. Το 2003 η Άνοιξη του Νότιου ημισφαιρίου (Ls = 180deg)*

*Ls = 0deg — Εαρινή ισημερία Β. ημισφαιρίου του Άρη.
Ls = 90deg — Θερινό ηλιοστάσιο Β. ημισφαιρίου.
Ls = 180deg – Εαρινή ισημερία Ν. ημισφαιρίου.
Ls = 270deg – Θερινό ηλιοστάσιο Ν. ημισφαιρίου
Ls: Αρεοκεντρικό μήκος του Ήλιου.

αρχίζει στις 5 Μαίου έτσι δεν πρέπει να περιμένουμε μέχρι την ημερομηνία της αντίθεσης για να παρατηρήσουμε τον πλανήτη. Το Αρειανό κλίμα μεταβάλλεται σε χρονική κλίμακα δεκαετιών. Αν και τα γεγονότα του 2001 προτείνουν ότι ο πλανήτης επιστρέφει σε μία εποχή Νότιας Άνοιξης / θέρους με περισσότερη σκόνη, εν τούτοις τέτοια φαινόμενα είναι αδύνατον να προβλεφθούν. Κάλλιστα θα μπορούσε το 2003 να είναι έτος με λιγότερη σκόνη στην ατμόσφαιρα του Άρη. Τα ιστορικά δεδομένα προτείνουν ότι θα υπάρχει σκόνη. Στο προσοφθάλμιο ερευνούμε για νέφη τα οποία εμφανίζονται λαμπρά στο κόκκινο (W23A, W25, W29) ή το θάμπωμα / απόκρυψη κάποιου γνώριμου σχηματισμού κάτω από καλές συνθήκες.

Οι περιοχές :
Hellas-Noachis και Thaumasia-Claritas-Daedalia υπήρξαν υπεύθυνες στο παρελθόν για τις περισσότερες και τις μεγαλύτερες ιστορικές θύελλες.

Πολικές περιοχές και νέφη:

Η αντίθεση του 2003 θα είναι μία καλή εποχή για την παρατήρηση της εποχιακής τήξης της Νότιας Πολικής επικάλυψης. Η Ν.Π.Ε αρχίζει να τήκεται στην αρχή της άνοιξης, η τήξη φτάνει στο μέγιστο και επιβραδύνεται έτσι που μέχρι την αρχή του θέρους απομένει μόνον ένα μικρό σχεδόν στατικό απομεινάρι. Καθώς η Π.Ε τήκεται μπορεί να γίνουν ορατά σκοτεινά ρήγματα μέσα στην περιοχή της και αποκομμένα τμήματα της όπως τα διάσημα ‘Όρη του Mitchell‘ και το Novus Monts μπορεί να εμφανιστούν. Δείτε την μορφή των φαινομένων που περιγράφονται σε τρία σχέδια του Richard Mc Kim από την προηγούμενη αντίθεση του 1988.

 

Σχέδια του πλανήτη Άρη (1988) από τον Richard McKim

Εικόνα 3: Α. 360mm O.G X450, 1988 August 17, CML = 261deg, Ls = 254deg. Νότια Πολική επικάλυψη εμφανής με την περιοχή Novus Monts αποκομμένη. Β. 360mm O.G X450, 1988 August 27, CML = 110deg, Ls = 260deg. H Solis Lacus είναι η μεγάλη οβάλ κηλίδα η οποία περιβάλλεται από την φωτεινότερου τόνου έρημο της Thaumasia. Ο σχηματισμός Phasis είναι αμυδρά ορατός, επόμενος (Δυτικά) της Solis Lacus. Η ασύμμετρη Ν.Π.Ε εμφανίζει ένα ρήγμα. C. 830mm O.G X 400, 1988 October 26, CML = 350deg, Ls = 297deg. Γίνεται ορατή η πολύ μικρή Ν.Π.Ε

Παρατηρησιακές επισημάνσεις:

Εάν κάνετε σχέδια χρησιμοποιήστε έναν δίσκο διαμέτρου 50mm, χρησιμοποιώντας την φόρμα παρατήρησης της BAA (Εικ. 4). Χρησιμοποιήστε μολύβια σκληρότητας Β και 2Β για τους γραμμικούς σχηματισμούς και 4Β και 6Β για τις εκτεταμένες σκιάσεις διαφόρων τόνων. Οι παρατηρητές οι οποίοι θα κάνουν CCD εικόνες θα πρέπει να καταγράφουν κάθε σχηματισμό σε περισσότερες από μία εικόνες και δεν θα πρέπει να συγχέουν artifacts ή περιστασιακά σημάδια τα οποία εμφανίζονται άπαξ με τους πραγματικούς σχηματισμούς.

Φόρμα παρατήρησης του πλανήτη Άρη

Εικόνα 4: Η φόρμα παρατήρησης του Άρη (από την ΒΑΑ).

Η αντίθεση του 2003 θα είναι μοναδική και ποτέ στην διάρκεια της ζωής μας δεν θα έχουμε άλλοτε την ευκαιρία να δούμε τον Άρη σε τέτοιο μέγεθος. Η Άνοιξη στο Νότιο ημισφαίριό του αρχίζει στις 5/5/2003 και τα γεγονότα αναμένονται συναρπαστικά.

Εύχομαι άπειρες συγκινήσεις.




Μεθοδολογία Οπτικής Παρατήρησης του Άρη

Η οπτική παρατήρηση των πλανητών ανάγεται σε μία τέχνη, για την οποία δεν απαιτείται απλά τεχνική και εξοπλισμός.

Στις αρχικές προσπάθειες τους πολλοί περιστασιακοί “παρατηρητές” του πλανήτη άλλοτε αναφέρουν ότι δεν βλέπουν τίποτε παρά μόνον έναν ωχρό-κόκκινο δίσκο χωρίς κανένα απολύτως χαρακτηριστικό. Άλλοτε ότι κάποιες φορές βλέπουν σκούρα σημάδια αλλά πολύ δύσκολα και αναρωτιούνται εάν πράγματι αξίζει τον κόπο να προσπαθήσουν τόσο πολύ με πενιχρά αποτελέσματα δεδομένων του διαστημικού τηλεσκοπίου Hubble και των διαστημοσυσκευών τα οποία όπως πιστεύουν δεν αφήνουν κανένα περιθώριο ουσιαστικής μελέτης για έναν παρατηρητή με ένα μικρό τηλεσκόπιο. Αυτή η άποψη είναι εντελώς εσφαλμένη καθώς το μεν τηλεσκόπιο Hubble έχει πολύ λίγες ευκαιρίες να απεικονίσει τον πλανήτη, σε αξεπέραστη βέβαια ευκρίνεια, οι δε διαστημοσυσκευές όπως το Mars Global Surveyor (MGS) αποτελούν επιστημονικά όργανα εξαιρετικής ειδίκευσης. Τα ιστορικά αρχεία γενικής συμπεριφοράς από την εποχή που κατεγράφη ο πρώτος, εκ των υστέρων, αναγνωρίσιμος σχηματισμός (Huygens- Syrtis Major- 1666) έχουν κυρίως διατηρηθεί από ερασιτέχνες αστρονόμους οι οποίοι χρησιμοποίησαν σε πολλές περιπτώσεις μικρά τηλεσκόπια της τάξεως των 10-20εκ.

Διοπτρικά τηλεσκόπια της τάξεως των 10εκ το ελάχιστο, δίνουν μία καλή εικόνα του πλανήτη και ο γράφων στην αντίθέση του 1995 έχει συνεισφέρει στις στατιστικές νεφών της British Astronomical Association, παρατηρώντας με ένα κατοπτρικό τηλεσκόπιο TAL 1- Mizar διαμέτρου 11εκ! Βέβαια είναι αλήθεια ότι αυτή η κατάσταση ήταν αποτέλεσμα συστηματικής προσπάθειας και μελέτης. Μπορεί όμως να γίνει. Ο γράφων θα πρότεινε ως το ιδανικό τηλεσκόπιο ένα Νευτώνειο μεγάλου σχετικά εστιακού λόγου (f/6-f8) και διαμέτρου 25-40εκ.

Η οπτική παρατήρηση των πλανητών είναι μία τέχνη η οποία δεν κατακτάται αυτόματα. Ο παρατηρητής πρέπει στην αρχή, σε μεγεθύνσεις οι οποίες καθορίζονται κυρίως από την σταθερότητα της ατμόσφαιρας (250-450Χ) για τηλεσκόπια 10-40εκ, να πάρει τον χρόνο του ώστε να συνηθίσει το μάτι την φωτεινότητα του δίσκου. Αρχικά, όπως είπαμε, ο επίδοξος μελετητής του πλανήτη δεν ξεχωρίζει παρά στην καλύτερη περίπτωση τις λαμπρές πολικές επικαλύψεις (Π.Ε)-(Polar Caps) ως λαμπρές λευκές κηλίδες στους πόλους του πλανήτη και σκούρα σημάδια τα οποία, προσοχή, δεν ταυτίζονται με τοπογραφικούς σχηματισμούς στην επιφάνεια του Άρη παρά μόνον σε ελάχιστες περιπτώσεις. Τα σημάδια αυτά αποτελούν περιοχές διαφορετικής τονικότητας ανάλογα με το πως αντανακλούν το ηλιακό φως. Μετά από συστηματική, όχι περιστασιακή, μελέτη του πλανήτη η ικανότητα αντίληψης οξύνεται με αποτέλεσμα ο παρατηρητής να βιώνει μία αποκάλυψη μετά από κάποιο χρονικό διάστημα διακρίνοντας λεπτομέρειες που αρχικά ήταν “αφανείς”. Η οδήγηση (αστροστάτης) βοηθάει πάρα πολύ καθώς η παρατήρηση γίνεται σε μεγάλες μεγεθύνσεις και ως εκ τούτου ο δίσκος παραμένει ελάχιστα δευτερόλεπτα στο πεδίο. Ο παρατηρητής αναμένει τις χρονικές στιγμές όπου οι περιδινήσεις της ατμόσφαιρας σιγάζουν και το είδωλο σταθεροποιείται για να αποκομίσει την πληροφορία. Χωρίς οδήγηση αφήνουμε τον δίσκο σε διάβαση στο πεδίο και προσπαθούμε να αποκομίσουμε την πληροφορία όταν ο δίσκος βρίσκεται στο κέντρο.

Στον Άρη, εκτός των επιφανειακών σχηματισμών διακρίνονται λαμπρότητες οι οποίες ανάγονται σε ατμοσφαιρικά φαινόμενα. Τέτοια φαινόμενα αποτελούν οι Πολικές νεφώσεις (Polar Hoods), κυρίως εμφανείς κατά την διάρκεια του τοπικού φθινοπώρου/ χειμώνα, οι πάχνες των χειλών- (limb hazes) ως λαμπροί μηνίσκοι οι οποίοι καλύπτουν τα χείλη, ομίχλες (fogs), διάφοροι τύποι διακριτών νεφών (discrete clouds) δηλ. Ορεογραφικά νέφη, γύρω από τις περιοχές πανάρχαιων ηφαιστείων στις περιοχές ( Elysium-{220deg W, 30deg N} και Tharsis- {120deg W, 20deg N}) και τοπικά ή εποχιακά νέφη σε άλλες περιοχές (Libya- {270deg W, 0deg N}, Syrtis Major- {290deg W, 10deg N}).

Όπως έχει ήδη αναφερθεί, ένα πολύ σημαντικό και την ίδια στιγμή συγκλονιστικό ατμοσφαιρικό φαινόμενο του Άρη αποτελούν οι θύελλες σκόνης οι οποίες εγείρονται ενίοτε στην επιφάνεια του πλανήτη και καλύπτουν τεράστιες περιοχές κάποιες φορές μάλιστα και ολόκληρο τον πλανήτη. Τα νέφη σκόνης γίνονται αναγνωρίσιμα από τους παρατηρητές του Άρη καθώς θαμπώνουν ή αποκρύπτουν κάποιους σχηματισμούς. Φυσικά απαιτείται η πρότερη εμπειρία της γενικής θέσης και έντασης των επιφανειακών χαρακτηριστικών ώστε η απόκρυψη λόγω της σκόνης να γίνει αναγνώσιμη.
Γενικά τα νέφη σκόνης είναι λαμπρά στο κόκκινο φως. (W23A, W25, W29).

Η διάκριση και καταγραφή όλων αυτών των επιφανειακών και ατμοσφαιρικών φαινομένων αποτελεί την πεμπτουσία της μελέτης του πλανήτη από τους ερασιτέχνες αστρονόμους.
Για την σωστή διάκριση, καταγραφή και στην συνέχεια ανάλυση των δεδομένων για την εξαγωγή συμπερασμάτων ως προς την γενική συμπεριφορά του πλανήτη στην διάρκεια μίας αντίθεσης, απαιτείται η χρήση φίλτρων γνωστών προδιαγραφών. Χρησιμοποιούνται τα φίλτρα της σειράς Wratten της Eastman Kodak τα οποία είτε είναι γυάλινα και βιδώνονται στο προσοφθάλμιο, είτε είναι υπό μορφή ζελατίνας (διατίθενται σε φωτογραφικά καταστήματα) και προσαρμόζονται στο προσοφθάλμιο.

Τα φίλτρα που ανέφερα χρησιμοποιούνται επιλεκτικά για την ενδυνάμωση των διάφορων χαρακτηριστικών και ατμοσφαιρικών φαινομένων με βάσει την εξής γενικότητα: Καθώς προχωράμε από το κόκκινο μέρος του φάσματος προς το μπλε-ιώδες ενδυναμώνουμε σταδιακά από τους επιφανειακούς σχηματισμούς προς τα φαινόμενα της κατώτερης και στην συνέχεια της ανώτερης ατμόσφαιρας. Η επιλεκτική ενδυνάμωση δεν γίνεται αντιληπτή αμέσως απαιτείται και εδώ συστηματική προσπάθεια. Πιο συγκεκριμένα έχουμε τα εξής:

Κόκκινο:
Α) W23A, ανοιχτό κόκκινο. Για τηλεσκόπια μικρότερα των 20εκ, ιδανικό για την καλύτερη διάκριση των επιφανειακών χαρακτηριστικών, όπως και των Πολικών πάγων καθώς διαπερνά τις πολικές πάχνες εάν υπάρχουν.
Β) W25, W29, κόκκινο. Για τηλεσκόπια μεγαλύτερα των 20εκ, καθώς είναι ιδιαίτερα πυκνά. Χρησιμοποιούνται με τον ίδιο τρόπο με το ανοιχτό κόκκινο, επίσης νέφη τα οποία φαίνονται λαμπρότερα με τα 25 ή 29 είναι σχεδόν σίγουρο ότι αφορούν σκόνη αν και απαιτούνται και άλλες προϋποθέσεις γι’ αυτό.

Πράσινο:
Α) W55, W58. Ενδυναμώνουν επιφανειακούς παγετούς, ομίχλες και διακριτά νέφη χαμηλού υψομέτρου.

Μπλε:
Α) W80A. Ανοιχτό μπλε. Για τηλεσκόπια μικρότερα από περίπου 20εκ, ενδυναμώνει τις πάχνες των χειλών, τις Πολικές νεφώσεις και γενικά νέφη υψηλού υψομέτρου.
Β) W38A. Μπλε. Πυκνό φίλτρο το οποίο θεωρείται ιδανικό για την καταγραφή της ανώτερης ατμόσφαιρας του πλανήτη, για χρήση τηλεσκοπίων άνω των 20εκ.

Ιώδες:
Α) W47. Ιώδες. Φίλτρο εξαιρετικής πυκνότητας ως εκ τούτου χρήσιμο μόνο σε μεγάλα τηλεσκόπια της τάξεως των 20-25εκ το ελάχιστο. Καταγράφει αποκλειστικά την ανώτερη ατμόσφαιρα.

Η πιο πάνω παρουσίαση αφορά μία βασική σειρά φίλτρων με την βοήθεια της οποίας ο παρατηρητής μπορεί να καταγράψει χρήσιμα στοιχεία για τις επιφανειακές και ατμοσφαιρικές αλλαγές του πλανήτη.

Μετά την εξοικείωση με τα φυσικά στοιχεία του πλανήτη, για τον οπτικό παρατηρητή έρχεται η στιγμή του σχεδιάσματος του. Ο εξοπλισμός αφορά μία όχι πολύ έντονη φωτεινή πηγή, προτιμάται κόκκινο φως με ροοστάτη για ελεγχόμενη ένταση, δύο μολύβια διαφορετικής σκληρότητας (Faber- B, 4B) και μία γόμα. Το Β επιτρέπει την καταγραφή γραμμικών σχημάτων ενώ το 4Β την καταγραφή διαφορετικών τόνων. Η εμπειρία του γράφοντος έχει δείξει ότι κρίνεται χρησιμότατο να σχεδιάζεται εκ των προτέρων στον πρώτο κύκλο (Α) της φόρμας παρατήρησης της British Astronomical Association – BAA (Εικ. 1) ο άξονας περιστροφής του πλανήτη) όπως και η σωστή τοποθέτηση της σκιάς της φάσης του Άρη. Αυτή η προετοιμασία προσφέρει, στους παρατηρητές με ισημερινή στήριξη, μία πολύ καλή αναλογία της “επιφάνειας εργασίας” σε σχέση με την εικόνα του δίσκου στο προσοφθάλμιο. Αφού ο παρατηρητής έχει εξοικειωθεί με το είδωλο στο προσοφθάλμιο παίρνει κάποιο χρόνο γι’ αυτό, καταγράφει γραμμικά αρχικά την φάση, εάν δεν είναι προσχεδιασμένη, και τις λαμπρότητες των Πολικών περιοχών. (Μολύβι Β). Καλό είναι να ξεκινάει η παρατήρηση στο κόκκινο φως καθώς έχουμε αμέσως εν πρώτοις μία σαφή εικόνα των Πολικών πάγων. Στην συνέχεια καταγράφουμε, εάν κρίνουμε ότι αυτό βοηθάει, τα επιφανειακά χαρακτηριστικά αρχικά γραμμικά, και στην συνέχεια τοποθετούμε τις διαφορετικές τονικότητες με την βοήθεια του μολυβιού 4Β.

Φόρμα παρατήρησης του Άρη

Εικόνα 1: Η φόρμα παρατήρησης του Άρη (από την ΒΑΑ).

Έχοντας καταγράψει τους Πολικούς πάγους και τα επιφανειακά χαρακτηριστικά, στην συνέχεια ασχολούμαστε με την καταγραφή (σχετική φωτομετρία) των λαμπροτήτων του δίσκου. Εξετάζουμε τις λαμπρότητες στο πράσινο και μπλε φως αναφέροντας σε ποίο χρώμα εμφανίζουν την μέγιστη λαμπρότητα. Αυτές οι λαμπρότητες (νέφη, πάχνες, ομίχλες) σχεδιάζονται με διακεκομμένες γραμμές.

Πιθανά νέφη σκόνης σχεδιάζονται με εναλλασσόμενες παύλες και τελείες. Η όλη διαδικασία δεν πρέπει να διαρκέσει περισσότερο από περίπου 30′. Στην διάρκεια μίας νύχτας παρατήρησης μπορούν να γίνουν διαδοχικά σχέδια απέχοντας χρονικά μεταξύ τους όχι λιγότερο από μισή ώρα. Για ένα δεύτερο σχέδιο μπορεί να χρησιμοποιηθεί ο δίσκος Β. Επίσης μπορούν να γίνουν εκτιμήσεις έντασης βάσει μίας κλίμακας από το 0 έως το 10. Με 0 χαρακτηρίζονται τα λαμπρότερα σημεία του πλανήτη (Πολικοί πάγοι) ενώ οι σχετικά λαμπρές ωχροκόκκινες περιοχές (Έρημοι) συνήθως βαθμολογούνται με 3-4 και τα σκούρα χαρακτηριστικά από 6 έως 8. Αυτή βέβαια είναι μία γενική ιδέα. Οι εκτιμήσεις έντασης καταγράφονται στον κύκλο C της φόρμας, αφού πρώτα έχουμε σχεδιάσει γραμμικά τα περιγράμματα των σχηματισμών του σχεδίου Α ή Β. Οι περιοχές διαφορετικής τιμής έντασης οριοθετούνται από διακεκομμένες και εντός των ορίων τους γράφονται οι αριθμοί.
Στο κάτω μέρος της φόρμας αναφέρεται το όνομα και η τοποθεσία του παρατηρητή στο πλαίσιο (Observer και Locality αντίστοιχα).

Κάτω από την επιγραφή Observing notes – Παρατηρησιακές σημειώσεις αναφέρουμε κάτω από το γράμμα που αντιστοιχεί σε κάθε σχέδιο Α ή Β σχόλια τα οποία μπορεί να φανούν χρήσιμα σε αυτόν που αναλύει τις παρατηρήσεις για την διευκρίνηση συγκεκριμένων καταγραφών. Πχ ένα νέφος που φαίνεται να προβάλλεται εκτός του χείλους του πλανήτη, η τάδε λαμπρότητα πιο έντονη στο μπλε ή το πράσινο, η τάδε περιοχή εμφανής με αυτόν τον τρόπο κλπ.

Βάσει αυτής της μεθοδολογίας ο κοινός οπτικός παρατηρητής του πλανήτη με ένα σχετικά μικρό τηλεσκόπιο της τάξεως των 10-20εκ ακόμη περισσότερο με ένα 25-40εκ, πρέπει να έχει την βεβαιότητα ότι εκτός του ότι θα συναντήσει τα θαύματα του κόκκινου πλανήτη στην εγγύτερη παρουσίαση του πλανήτη στην ανθρώπινη ιστορία, θα έχει συνεισφέρει ουσιαστικά στην μελέτη του προσφέροντας χρήσιμα επιστημονικά στοιχεία.




Φυσικά στοιχεία του Άρη για το 2003

Πίνακας 1:
Φυσικά στοιχεία του Πλανήτη Άρη, 1 Μαίου – 27 Δεκεμβρίου 2003.
2003 Dec
deg min
Diam.
arcsec
P
deg
Q
deg
Φάση Αρεογραφικό Πλάτος
κέντρου του δίσκου (deg) (Tilt)
Ls
deg
Μάιος 01 -20 22 9,4 6 256 0,866 -16 177
11 -19 12 10,2 2 254 0,865 -18 183
21 -17 57 11,2 359 253 0,866 -19 189
31 -16 43 12,2 355 252 0,869 -20 194
Ιούν. 10 -15 32 13,5 352 251 0,875 -21 200
20 -14 29 14,9 349 251 0,885 -21 206
30 -13 40 16,4 347 251 0,887 -21 212
Ιούλ. 10 -13 10 18,2 345 252 0,914 -21 219
20 -13 03 20 344 253 0,934 -21 225
30 -13 21 21,9 343 256 0,956 -20 231
Αύγ. 09 -14 02 23,5 344 262 0,977 -19 237
19 -14 57 24,7 345 277 0,993 -19 244
29 -15 50 25 346 341 0,998 -19 250
Σεπτ. 08 -16 23 24,4 348 42 0,992 -19 256
18 -16 26 23 349 56 0,977 -19 263
28 -15 55 21,2 350 62 0,952 -20 269
Οκτ. 08 -14 55 19,2 349 65 0,934 -21 275
18 -13 30 17,3 348 66 0,915 -22 282
28 -11 46 15,5 346 67 0,899 -23 288
Νοέμ. 07 -09 47 14 344 67 0,887 -24 294
17 -07 45 12,6 342 67 0,879 -25 300
27 -05 14 11,4 339 67 0,873 -26 306
Δεκ. 07 -02 46 10,4 336 67 0,87 -26 312
17 -00 12 9,5 333 67 0,87 -26 317
27 +02 23 8,7 330 67 0,871 -26 323

 

Πίνακας 2:
Η μεταβολή της τιμής του Αρεογραφικού μήκους της θέσης του
κεντρικού μεσημβρινού του Άρη σε ώρες και πρώτα λεπτά.

Ώρες μοίρες Ώρες μοίρες λεπτά μοίρες λεπτά μοίρες λεπτά μοίρες
1 14,6 6 87,7 10 2,4 1 0,2 6 1,5
2 29,2 7 102,3 20 4,9 2 0,5 7 1,7
3 43,9 8 117 30 7,3 3 0,7 8 1,9
4 58,5 9 131,6 40 9,7 4 1 9 2,2
5 73,1 10 146,2 50 12,2 5 1,2 10 2,4

 

Πίνακας 3:
Η τιμή του Αρεογραφικού μήκους της θέσης του κεντρικού μεσημβρινού του Άρη,
στις 00h 00m U.T από 1 Μαίου έως 31 Δεκεμβρίου 2003.
Ημέρα Μάιος Ιούν. Ιούλ. Αύγ. Σεπτ. Οκτ. Νοέμ. Δεκ.
1 3,5 64 137,5 210,1 294 25 95,2 166,3
2 353,6 54,4 128,1 201 285,1 15,9 85,7 156,5
3 344,1 44,8 118,7 192 276,3 6,7 76,1 146,8
4 334,5 35,2 109,2 183 267,5 357,5 66,6 137,1
5 324,8 25,6 99,8 173,9 258,6 348,3 57 127,4
6 315,1 16 90,4 164,9 249,8 339,1 47,5 117,6
7 305,4 6,4 81 155,9 240,9 329,9 37,9 107,9
8 295,8 356,8 71,6 146,9 232 320,6 28,3 98,1
9 286,1 347,2 62,3 138 223,2 311,4 18,7 88,4
10 276,4 337,6 52,9 129 214,3 302,1 9,2 78,6
11 266,8 328 43,6 120,1 205,4 292,8 359,6 68,9
12 257,1 318,4 34,2 111,1 196,5 283,5 350 59,1
13 247,4 308,8 24,9 102,2 187,6 274,2 340,3 49,4
14 237,7 299,2 15,6 93,3 178,6 264,9 330,7 39,6
15 228,1 289,7 6,3 84,4 169,7 255,6 321,1 29,8
16 218,4 280,1 357 75,5 160,8 246,2 311,5 20,1
17 208,8 270,6 347,7 66,6 151,8 236,9 301,8 10,3
18 199,1 261 338,4 57,7 142,8 227,5 292,2 0,5
19 189,4 251,5 329,2 48,9 133,9 218,1 282,5 350,8
20 179,8 241,9 319,9 40 124,9 208,7 272,9 341
21 170,1 232,4 310,7 31,1 115,9 199,3 263,2 331,2
22 160,5 222,9 301,5 22,3 106,8 189,9 253,5 321,4
23 150,8 213,4 292,3 13,5 97,8 180,5 243,9 311,6
24 141,2 203,9 283,1 4,6 88,8 171 234,2 301,8
25 131,5 194,4 273,9 355,8 79,7 161,6 224,5 292,1
26 121,9 184,9 264,8 346,9 70,6 152,1 214,8 282,3
27 112,2 175,4 255,6 338,1 61,5 142,7 205,1 272,5
28 102,6 165,9 246,5 329,3 52,4 133,2 195,4 262,7
29 92,9 156,4 237,4 320,5 43,3 123,7 185,7 252,9
30 83,3 147 228,3 311,6 34,2 114,2 176 243,1
31 73,7 ——— 219,2 302,8 ——— 104,7 ——– 233,3

Η παράθεση των στοιχείων τα οποία αναφέρονται στους τρεις Πίνακες που προηγήθηκαν, σαφώς και είναι προσβάσιμα πια με το πάτημα ενός κουμπιού μέσα από κάποιο ανάλογο πρόγραμμα. Ακολούθησα την προ ψηφιακής εποχής τακτική όχι από αδυναμία να συμπορεύσω με τις νέες τάσεις μετάδοσης της πληροφορίας αλλά γιατί η συνολική και μόνον θέαση των φυσικών στοιχείων του πλανήτη δίνει την ευκαιρία για σημαντικές επισημάνσεις.

1) Το πρώτο ενδιαφέρον σημείο στο οποίο θα έπρεπε να σταθούμε είναι το ότι δεν θα έπρεπε ειδικά ο νεοεισερχόμενος οπτικός παρατηρητής του πλανήτη Άρη να υπολογίζει εκ των προτέρων την θέση του Κεντρικού Μεσημβρινού και να συμβουλεύεται τον χάρτη (Εικ. 1) για το τι περίπου αναμένει να δει στο προσοφθάλμιο. Κατ’ αυτόν τον τρόπο αποκτά μία εκ των προτέρων προκατάληψη με αποτέλεσμα χωρίς να το αντιλαμβάνεται μειώνει την “αντικειμενικότητα” της καταγραφής. Η λέξη αντικειμενικότητα είναι σε εισαγωγικά καθώς εξ’ ορισμού η οπτική παρατήρηση εμπεριέχοντας τον συνδυασμό οφθαλμός-ανθρώπινος εγκέφαλος είναι υποκειμενική. Βέβαια ένας έμπειρος οπτικός παρατηρητής κάλλιστα καταγράφει στοιχεία τα οποία τηρουμένων των αναλογιών θεωρούνται αντικειμενικά. Αυτό δεν σημαίνει ότι η ιστορία της οπτικής παρατήρησης του πλανήτη δεν έχει αναδείξει θέματα, όπως οι δήθεν διώρυγες ύδρευσης των Ερήμων του πλανήτη κατασκευασμένες από νοήμονα όντα του Άρη, τα οποία τελικά ήταν τα αποτελέσματα της υποκειμενικότητας του δέκτη, οφθαλμός- ανθρώπινος εγκέφαλος. Οι απαντήσεις σε τέτοιου είδους θέματα είναι προφανείς σήμερα όμως, πριν από 130 χρόνια χρειάστηκαν άλλα 50 χρόνια διαμάχης και τιτάνιας προσπάθειας για να ξεκαθαρίσουν. Το συμπέρασμα είναι ότι ο παρατηρητής πρέπει να καταγράφει μόνον αυτό για το οποίο είναι σίγουρος και όχι αυτό το οποίο θα όφειλε να δει βασισμένος σε κάποιο χάρτη.

Χάρτης του Άρη από τον τον Mario Frassati.

Εικόνα 1: Χάρτης των επιφανειακών σχηματισμών του Άρη από τον τον Mario Frassati.

2) Ας έρθουμε στην συμπλήρωση της φόρμας παρατήρησης (Εικ. 2). Αρχικά ο παρατηρητής καλείται να καταγράψει την ημερομηνία σε UT, την ώρα, και άλλα στοιχεία τα οποία αφορούν τον τύπο του τηλεσκοπίου που χρησιμοποίησε όπως την μεγέθυνση και τα φίλτρα. Πρέπει να χρησιμοποιούνται φίλτρα Wratten της Kodak, είναι επίσης σημαντικό να αναφέρεται ο αριθμός του φίλτρου και
όχι απλά το χρώμα του, πχ W23A και όχι απλά ανοιχτό κόκκινο. Η χρονική στιγμή καταγράφεται σε UT όπως έχει ήδη ειπωθεί δηλ όσο ισχύει η θερινή ώρα, UT = Ώρα Ελλάδος- 3ώρες, ενώ με την χειμερινή, UT= Ώρα Ελλάδος – 2ώρες. Στην συνέχεια καταγράφονται πληροφορίες οι οποίες αφορούν τα φυσικά στοιχεία του δίσκου όπως το μέγεθος και άλλα στοιχεία τα οποία αφορούν την κλίση του άξονα περιστροφής και την φάση και τοποθέτηση της σκιάς του δίσκου. Πολλές φορές
όταν ο νεοεισερχόμενος επίδοξος μελετητής του πλανήτη έρχεται σε επαφή με τέτοιου είδους στοιχεία, λόγω της έλλειψης ανάλογων πληροφοριών, αποθαρρύνεται με αποτέλεσμα να αυτοκαταργείται. Δεν υπάρχει αυτό το περιθώριο αυτήν την φορά καθώς ο πλανήτης θα έχει μία τόσο ευνοϊκή αντίθεση, τουλάχιστον από άποψη φαινομένου μεγέθους, μετά από 54.450 χρόνια! Η επόμενη εικόνα, θα βοηθήσει πιστεύω στην κατανόηση αυτών των φυσικών στοιχείων.

Φόρμα παρατήρησης του Άρη

Εικόνα 2: Η φόρμα παρατήρησης του Άρη (από την ΒΑΑ).

Εικόνα περιστροφής και φάσης Άρη

Εικόνα 3: Ο άξονας περιστροφής του Άρη και η γωνία της φάσης.

Αρχικά, στην εικόνα, παρατηρούμε τον κατακόρυφο άξονα N.Er. ο οποίος προσδιορίζει τον άξονα περιστροφής της Γης και τον Γήινο Βορά, N.e. Ο Βοράς εδώ είναι κάτω για να συμβαδίζει με τον προσανατολισμό του τηλεσκοπικού ειδώλου, Νευτώνεια τηλεσκόπια και διοπτρικά χωρίς διαγώνιο ή πρίσμα.

Ο άξονας N.Mrs. ορίζει αντίστοιχα τον άξονα περιστροφής του Άρη και τον Βορά του, N.m. Η γωνία (N.Er. O. N.Mrs. ) ορίζει την γωνία της κλίσης του άξονα περιστροφής του Άρη η οποία φέρει το σύμβολο P. Η γωνία αυτή τοποθετείται σε φορά αντίθετη της φοράς των δεικτών του ωρολογίου από τον Γήινο Βορά N.e.

Το επόμενο στοιχείο το οποίο καλείται να καταγράψει ο παρατηρητής άφορά την γωνία της φάσης η οποία χαρακτηρίζεται από το Q. Όπως φαίνεται στην εικόνα, η γραμμοσκιασμένη περιοχή αποτελεί την σκιά του δίσκου του πλανήτη. Η τιμή Q αφορά την γωνία ( N.Er. O. q. ) η οποία τοποθετείται επίσης σε φορά αντίθετη της φοράς των δεικτών του ωρολογίου. Η Οq είναι κάθετη της q1q3 όπου q1, q3 είναι τα σημεία όπου η σκίαση συναντάει τα χείλη του δίσκου του Άρη. Η φάση του δίσκου (τηλεσκοπικό είδωλο) εμφανίζεται στο αριστερό μέρος του δίσκου πριν από την αντίθεση ενώ στο δεξί μέρος μετά την αντίθεση.

Εδώ προκύπτει το θέμα του προσανατολισμού του δίσκου όπως και αυτό της περιστροφής του. Χρησιμοποιούμε το τηλεσκοπικό είδωλο, δηλ. Βοράς κάτω Δύση δεξιά, προσοχή εδώ αναφερόμαστε στην Δύση του Άρη και όχι στην ουράνια Δύση. Ως εκ τούτου η περιστροφή του πλανήτη συμβαίνει από τα δεξιά προς τα αριστερά ή όπως ονομάζουμε τα αντίστοιχα χείλη του δίσκου (limbs) από το Επόμενο (Following) ή πρωινό χείλος (Δυτικό) προς το Προπορευόμενο (Preceding) ή απογευματινό χείλος (Ανατολικό), βλέπε τις σημάνσεις Pr. και F της εικόνας.

Άλλο στοιχείο το οποίο καλείται να καταγράψει ο παρατηρητής είναι το Αρεογραφικό πλάτος του κέντρου του δίσκου το οποίο αναφέρεται στην φόρμα ως (Latitude of disk center). Αυτός είναι ένας δείκτης ο οποίος μας δείχνει το ποίο ημισφαίριο (Βόρειο ή Νότιο) στρέφεται προς την Γη. Για να κατανοήσουμε την αξία αυτού του δείκτη ας αναφέρουμε το εξής παράδειγμα: Αν ανατρέξουμε στον χάρτη (Εικ. 1) θα δούμε ότι ο σχηματισμός Solis Lacus έχει συντεταγμένες (90deg W, -30deg S). Στις 6 Ιουλίου 2003 στις 00h 00m UT ο Κεντρικός μεσημβρινός του Άρη έχει τιμή CML= 90 deg 4′. Αυτό σημαίνει ότι ο σχηματισμός βρίσκεται στο μέσον του δίσκου. Βάσει του Πίνακα 1 τώρα, η τιμή του
(Lat. Of disk center) στις 6/7/2003 είναι -20deg. Αυτό σημαίνει ότι η περιοχή Solis Lacus θα βρίσκεται περίπου 10deg Νοτιότερα από τον φαινόμενο ισημερινό του Άρη. Διαφορετικά θα λέγαμε ότι εάν μπορούσαμε να βρεθούμε στις 6 Ιουλίου 2003 στις 00h 00UT στο κέντρο του σχηματισμού, εάν μπορούσαμε να αντέξουμε τις πολύ χαμηλές θερμοκρασίες της Αρειανής επιφάνειας και να διαπεράσουμε το διάχυτο ηλιακό φως θα ατενίζαμε τον πλανήτη Γη σε απόσταση μόλις 10deg από το τοπικό ζενίθ. Η τιμή του Lat. Of disk center είναι πολύ χρήσιμη διότι εκτός από το ποιο ημισφαίριο στρέφεται προς την Γη, μας δίνει μία επιπλέον εντύπωση για τον βαθμό της παραμόρφωσης που θα πρέπει να αναμένουμε στην όψη ενός σχηματισμού λόγω της κλίσης (Tilt) του δίσκου. Ο γράφων μπορεί να καταθέσει την δυσκολία που αντιμετώπισε στην μελέτη του συγκεκριμένου σχηματισμού
κατά την διάρκεια των Αφηλιακών αντιθέσεων όπου η τιμή της κλίσης του δίσκου είχε υψηλή θετική τιμή και ως εξ τούτου οι σχηματισμοί του Νοτίου ημισφαιρίου λόγω της παραμόρφωσης ήταν πολύ δύσκολο να μελετηθούν με ακρίβεια.

Ας υποθέσουμε τώρα ότι βάσει των στοιχείων των Πινάκων 2 και 3 θέλουμε να υπολογίσουμε την τιμή του Αρεογραφικού μήκους της θέσης του ΚΜ και έστω ότι η τοπική ώρα παρατήρησης είναι 18/5/2003 01.30′. Σε UT, δεδομένης της θερινής ώρας, η ώρα παρατήρησης είναι 22.30′ 17/5/2003. Στις 00h 00m στις 17/5/03 σύμφωνα με τον Πίνακα 3 η τιμή είναι 208,8. Η τιμή του Κεντρικού μεσημβρινού θα είναι σύμφωνα με τα στοιχεία του Πίνακα 2: Central Meridian Longitude = 208,8+ 146,2 Χ2+29,2+7,3= 537,7. Το αποτέλεσμα είναι >360deg γι’ αυτό αφαιρούμε 360 και καταλήγουμε στην τιμή 177,7 που είναι και η τελική τιμή.

Ένας άλλος όρος που απαιτείται να συμπληρώσει ο παρατηρητής στην φόρμα παρατήρησης είναι το Ls ή Αρεοκεντρικό μήκος του Ήλιου. Ένας παρατηρητής στον Άρη στην διάρκεια του τοπικού έτους βλέπει τον Ήλιο να διαγράφει μία τροχιά στον ουρανό. Αυτή είναι η εκλειπτική του Άρη. Το ακριβές σημείο της θέσης του Ήλιου σε σχέση με τον ουράνιο Ισημερινό του Άρη και ως εκ τούτου η εποχή του πλανήτη την στιγμή της παρατήρησης προσδιορίζεται από το Ls. Οι διαδοχές των εποχών ορίζονται ως εξής:

Ls = 0deg — Εαρινή ισημερία Β. ημισφαιρίου του Άρη.
Ls = 90deg — Θερινό ηλιοστάσιο Β. ημισφαιρίου.
Ls = 180deg – Εαρινή ισημερία Ν. ημισφαιρίου.
Ls = 270deg – Θερινό ηλιοστάσιο Ν. ημισφαιρίου.

(Η τιμή του Ls δίνεται από τον Πίνακα 1.)

Μία άλλη μέθοδος που εκφράζει τις εποχές είναι η χρήση της Αρειανής ημερομηνίας, Martian Date (M.D). Η μέθοδος αυτή αφορά ένα εντελώς αυθαίρετο σύστημα στο οποίο αντιστοιχούμε 12 μήνες , δηλαδή (365) ημέρες στο Αρειανό έτος. Δεν υπάρχει ουσιαστικά καμία σχέση ανάμεσα σ’ αυτές τις ημερομηνίες (Martian Dates) και μία περιστροφή του Άρη γύρω από τον άξονά του, αφού ο πλανήτης
περιστρέφεται 668,6 φορές κατά την διάρκεια μίας περιστροφής γύρω από τον Ήλιο. Έτσι λοιπόν υπάρχουν περίπου 1,8 αληθινές ημέρες του Άρη (sol), [ sol = 24h 37m 20sec]. Για κάθε μία από τις φανταστικές Αρειανές ημερομηνίες. Iσχύει ότι: Ls = n-85deg. , οπότε βάσει των τύπων του Πίνακα 4 με απλή αντικατάσταση του n: (Ηλιοκεντρικό μήκος του Άρη) ή του Ls από τις αστρονομικές εφημερίδες, βρίσκουμε την M.D για κάθε περίπτωση. Δίνει πράγματι στον αστρονόμο μία καλύτερη αίσθηση των εποχών του Άρη η M.D= Feb 2 (δηλαδή 2 Φεβρουαρίου) από απλά Ls = 312deg ή “μέσον του χειμώνα στο Βόρειο ημισφαίριο του Άρη”.

Πίνακας 4
Βόρεια Άνοιξη
n : (85deg—175deg),
Ls : (0deg— 90deg)
MD = Mar. 20,8+[(n-85)/90]x 92,8
Βόρειο Θέρος
n : (175deg—265deg),
Ls : (90deg— 180deg)
MD = Jun. 21,6 + [(n-175)/90]x 93,4
Βόρειο Φθινόπωρο
n : (265deg— 355deg),
Ls : (180deg—270deg)
MD = Sep. 23 + (n-265)
Βόρειος Χειμώνας
n : (355deg—85deg),
Ls : (270deg—0deg)
MD = Dec. 22 + [(n-355)/90]x 89,05

Για παράδειγμα ας υπολογίσουμε Αρειανή ημερομηνία (Martian Date, MD) για τις 00h 00m U.T στις X.Date 6/7/2003 όπου ο σχηματισμός Solis Lacus θα βρίσκεται στον Κεντρικό Μεσημβρινό όπως είδαμε προηγούμενα στην διευκρίνηση του Tilt.

Από τον Πίνακα 1 έχουμε ότι την Date1 = 30/6/2003 το Ls1= 212 ενώ την Date2 = 10/7/2003 το Ls2 = 219 αφού η τιμή του παρέχεται ανά 10 ημέρες. Το ζητούμενο XLs θα δίνεται λοιπόν από την σχέση:

XLs = Ls1 +{ [(X.Date-Date1,πλήθος ημερών)/ (Date2-Date1,πλήθος ημερών)] x (Ls2-Ls1) }

= 212 + { [(6) / (10)] x 7 = 212 + 4,2 = 216,2.

Άρα το XLs = 216,2.

Τώρα, Ls = n-85 άρα n = Ls + 85. Με Ls = 216,2 πηγαίνοντας στον Πίνακα 4, βλέπουμε ότι αναφερόμαστε στην 3η σειρά του Πίνακα, (Ls: 180 – 270) ή στο Βόρειο φθινόπωρο δηλ. την Νότια Άνοιξη. Χρησιμοποιώντας τον τύπο MD = Sep.23 + (n-265) και αφού Ls = n-85 και n = Ls + 85 έχουμε:

MD = Sep23 + [( Ls+85) – 265 ] = Sep23 + [(216,2 + 85) – 265 = Sep23 + 36,2 = Oct. 29,2.

Αυτό το αποτέλεσμα δίνει μία πολύ καλή εικόνα της MD σε έναν κάτοικο του Νοτίου ημισφαιρίου της Γης αφού γνωρίζει καλά τι σημαίνει 29 Οκτωβρίου. Στο Βόρειο ημισφαίριο όμως που οι εποχές είναι οι αντίθετες θα μας βοηθούσε να πούμε ότι αναφερόμαστε στο τέλος του δεύτερου μήνα της Άνοιξης δηλαδή κάπου 29 Απριλίου, κάτι που νομίζω μπορούμε να καταλάβουμε καλύτερα. Άλλωστε εάν υπολογίσουμε το MD με Ls = 216,2 + 180, για να κάνουμε αναγωγή σε μήνα της Άνοιξης, τότε οι υπολογισμοί θα γίνουν βάσει του τύπου της 1ης σειράς του Πίνακα 4 και το αποτέλεσμα θα είναι: MD = Apr.28,1.

Άλλο στοιχείο το οποίο καλείται ο παρατηρητής να συμπληρώσει στην φόρμα παρατήρησης είναι η κατάσταση της ατμόσφαιρας κατά την διάρκεια της τηλεσκοπικής μελέτης του πλανήτη. Η κλίμακα
που χρησιμοποιείται για αυτήν την περίπτωση είναι η κλίμακα Αντωνιάδη, η οποία καθιερώθηκε από τον Ευγένιο Αντωνιάδη. Η κλίμακα αυτή είναι 5 βαθμίδων και θεωρείται καταλληλότερη για την μελέτη εκτεταμένων αντικειμένων (πλανήτες) από την κλίμακα Pickering (0-10) η οποία δημιουργήθηκε με βάση μελέτες αστρικών δίσκων.

Η κλίμακα Αντωνιάδη:

Ι = Τέλεια κατάσταση ατμόσφαιρας χωρίς καμία
διαταραχή στο τηλεσκοπικό είδωλο.
ΙΙ = Πολύ καλή κατάσταση ατμόσφαιρας με ελάχιστες διαταραχές αλλά
με μεγάλα διαστήματα ηρεμίας.
ΙΙΙ = Μέτρια κατάσταση με διαταραχές αλλά και κάποια διαστήματα
ηρεμίας.
ΙV = Κακή κατάσταση ατμόσφαιρας με συνεχείς διαταραχές και ελάχιστα
διαστήματα σχετικής ηρεμίας.
V = Κάκιστη κατάσταση ατμόσφαιρας, τέτοια που μόλις επιτρέπει
ένα πρόχειρο σχέδιο.




Αφροδίτη, Ανατολική αποχή 2003-2004

Ανακαλύψτε τα μυστήρια της με ένα μικρό ερασιτεχνικό τηλεσκόπιο.

Σχέδιο της Αφροδίτης (2002) από τον Ιάκωβο Στέλλα

Εικόνα 1: Η Αφροδίτη στις 24/05/02 με το 130mm f/10,8 -X280

Η Αφροδίτη, αυτό το υπέροχο ουράνιο σώμα το οποίο κοσμεί με την παρουσία του τον απογευματινό ουρανό μέχρι τις 8 Ιουνίου 2004 βρίσκεται σε εξαίρετη θέση παρατήρησης. Κάτοχοι τηλεσκοπίων ακόμα και 60mm διοπτρικών ή 114mm κατοπτρικών, μπορούν να εντυπωσιαστούν διακρίνοντας την φάση του πλανήτη και ίσως ξεχωρίζοντας πότε-πότε και κάποια αμφίβολη λεπτομέρεια στον υπέρλαμπρο δίσκο του πλανήτη. Μεγαλύτερα τηλεσκόπια (75mm διοπτρικά , 152mm κατοπτρικά το ελάχιστο) μπορούν, με την σωστή τεχνική, να συμβάλλουν στην παγκόσμια μελέτη η οποία ερευνά τα μυστήρια αυτού του πανέμορφου ουράνιου σώματος.
Ο παρατηρητής μπορεί να απολάβει της ικανοποίησης ότι έχει μία μοναδική εικόνα της υπέρπυκνης ατμόσφαιράς της ,καθώς μόνον αυτή γίνεται ορατή μέσα από το τηλεσκόπιο.
Η Αφροδίτη, εάν εξαιρέσουμε την Σελήνη, είναι το εγγύτερο ουράνιο σώμα προς την Γη. Θα βρείτε λοιπόν την Αφροδίτη στον απογευματινό ουρανό να απέχει Ανατολικά του Ηλίου και καλό θα είναι να την βρείτε με γυμνό μάτι ή με κιάλια πριν δύσει ο Ήλιος ή το πολύ, λίγο μετά την δύση διότι σε σκοτεινό ουρανό η λαμπρότητά της θα σας δημιουργήσει φοβερά προβλήματα στην εικόνα του τηλεσκοπίου.

Προσοχή όμως σαρώνοντας τον ουρανό με τα κιάλια υπάρχει πάντοτε ο κίνδυνος να πέσετε επάνω στον Ήλιο και τότε κινδυνεύετε από μόνιμη οφθαλμολογική βλάβη!

Καλύτερα σταθείτε στην σκιά ενός κτιρίου (σαρώνοντας τον ουρανό με τα κιάλια) ή περιμένετε να δείτε πρώτα την Αφροδίτη με γυμνό μάτι. Όσο λοιπόν θα περνάει ο καιρός , η Αφροδίτη θα φαίνεται μεγαλύτερη στο τηλεσκόπιο καθώς μέχρι τις 8 Ιουνίου 2004 που περνάει ανάμεσα στον Ήλιο και την Γη πλησιάζει προς εμάς και λόγω της μεταβολής της σχετικής θέσης της ως προς τον Ήλιο και την Γη, η φάση της μειώνεται συνέχεια. Δείτε στην εικόνα 2 μία άποψη των φάσεων του δίσκου της και του αντίστοιχου φαινομένου μεγέθους που εμφανίζει.

Σχήμα του δίσκου και φάσης της Αφροδίτης

Εικόνα 2: Το μέγεθος του δίσκου της Αφροδίτης και η φάση της.

Ο πρώτος δίσκος από δεξιά , στην εικόνα 2, δείχνει τον πλανήτη σε φάση 100% (ολοφώτιστου δίσκου) έχοντας φαινόμενο μέγεθος 9″,5 arcsec (ή δεύτερα της μοίρας). Σ’ αυτήν την θέση βρισκόταν στις 18 Αυγούστου του 2003 ( Ανωτέρα σύνοδος – Superior Conjunction).
Ξεπροβάλλοντας μέσα από την εκτυφλωτική λαμπρότητα του Ηλίου σε αποχή μόλις 1deg στις 19 Αυγούστου ήταν πρακτικά αδύνατον να παρατηρηθεί.

Ο δεύτερος δίσκος (από δεξιά ) δείχνει την Αφροδίτη σε φάση 90% όπως είναι δηλαδή στις 27 Νοεμβρίου του 2003, με φαινόμενο μέγεθος 11″,3 (arcsec) απέχοντας 26deg από τον Ήλιο. Η εικόνα 1, δίνει μία άποψη της Αφροδίτης όπως έγινε ορατή από τον γράφοντα στις 24/5/02 με το 130mm f/10,8 διοπτρικό σε περίπου την ίδια φάση (85%) και σε περίπου ανάλογο μέγεθος (12″). Στην ίδια εικόνα παρατηρούμε επίσης πως εκτός από την φάση του πλανήτη και την λαμπρότητα του χείλους , δεν υπάρχουν άλλες λεπτομέρειες.
Είναι αλήθεια ότι πολλές φορές ακόμη και έμπειροι παρατηρητές κινδυνεύουν να καταγράψουν σχηματισμούς οι οποίοι δεν υπάρχουν. Αυτό οφείλεται στο ότι ο δίσκος είναι υπέρλαμπρος και οι σχηματισμοί όταν υπάρχουν, είναι πολλοί αμυδροί. Πρέπει να πηγαίνουμε στο τηλεσκόπιο με ανοιχτό μυαλό! Η ύπαρξη νεφών μικρής πυκνότητας στην ατμόσφαιρα της Γης δεν εμποδίζει την παρατήρηση το αντίθετο μάλιστα, τέτοια νέφη μειώνουν την υπερβολική λαμπρότητα του πλανήτη λειτουργώντας ως φίλτρο. Βοηθάει επίσης να βλέπετε την Αφροδίτη κάθε φορά περίπου με την ίδια λαμπρότητα του υπόβαθρου (ουρανού) και το ίδιο τηλεσκόπιο και μεγέθυνση. Μεγάλη βοήθεια στην αποκάλυψη των μοτίβων της ατμόσφαιρας αποτελεί η χρήση φίλτρων διαφόρων χρωμάτων τα οποία είτε βιδώνονται στο προσοφθάλμιο είτε παρέχονται σε ζελατίνα από καταστήματα φωτογραφικών. Προτείνεται η σειρά Wratten της Eastman Kodak και τα συγκεκριμένα που βοηθούν στην παρατήρηση της Αφροδίτης είναι: Wratten 15 κίτρινο, Wratten 58 πράσινο, Wratten 25Α κόκκινο, Wratten 38A βαθύ μπλε , Wratten 47 ιώδες. Η αλήθεια είναι ότι με την χρήση διαφορετικών φίλτρων γίνονται ορατά διαφορετικά στρώματα της ημιδιαφανούς ατμόσφαιρας. Ο παρατηρητής εν τούτοις μπορεί να χρησιμοποιήσει οποιονδήποτε συνδυασμό φίλτρων ο οποίος παρέχει το επίπεδο φωτεινότητας ειδώλου ικανού για την καταγραφή των αμυδρών σχηματισμών. Ο γράφων έχει χρησιμοποιήσει τον συνδυασμό: [W23A – ανοιχτό κόκκινο + W58 – πράσινο] με μεγάλη επιτυχία. Οποιοδήποτε τηλεσκόπιο μεγέθους ακόμη και 12-15 εκατοστών αρκεί για τον συγκεκριμένο συνδυασμό.

Τι μπορεί να ελπίζει να δει κάποιος και τι αξίζει να καταγράψει και με ποιο τρόπο;
Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Δεν χρειάζονται πολύ μεγάλες μεγεθύνσεις Χ150-Χ250 αρκεί ακόμη και για τηλεσκόπια της τάξεως των 7,5-15 εκ. Χρησιμοποιείστε το W25Α βαθύ κόκκινο, το οποίο σκουραίνει τον φωτεινό ακόμα ουρανό και βοηθάει στο να έχετε καλύτερη ευκρίνεια ειδώλου. Η γενική εικόνα του δίσκου είναι συνήθως η εξής: Το χείλος εμφανίζεται λαμπρότερο από τον υπόλοιπο δίσκο (βλέπε εικόνα 1) και γενικά υπάρχει πτώση της έντασης προς την διαχωριστική γραμμή(δ.γ. – διαχωριστική γραμμή φωτεινού-σκοτεινού μέρους του δίσκου). Πολλές φορές στα σημεία που το χείλος συναντά την δ.γ. της φάσης (πολικές περιοχές ή απολήξεις του μηνίσκου όταν η φάση είναι μικρότερη από 50%) εμφανίζονται λαμπρές επικαλύψεις, ή αλλιώς, πολικές κηλίδες (Cusp Caps) και γύρω τους αμυδρές, σκοτεινές, πολικές λωρίδες οι (Cusp Cap Bands). Τότε, ο δίσκος έχει την μορφή της εικόνας 3.

Σχέδιο της Αφροδίτης (1988) από τον Gerald North

Εικόνα 3: 23 Απριλίου 1988, Τ=19:19UT, 0,9m Cass. Refl, X312, Gerald North.
Παρατηρείστε τις λαμπρές πολικές κηλίδες και τις λωρίδες που τις περιβάλλουν.

Ερευνείστε την ύπαρξη αυτών των σχηματισμών, από τα μέσα Δεκεμβρίου του 2003 έως περίπου και το πρώτο δεκαήμερο του Μαίου του 2004, καθώς η φάση του δίσκου μεταβάλλεται από 80% έως 20% και η αποχή του από τον Ήλιο δεν είναι ποτέ μικρότερη από περίπου 30deg.
Τα φίλτρα W25A – βαθύ κόκκινο, W15 – βαθύ κίτρινο, W38A – βαθύ μπλε, W47 – ιώδες, αποκαλύπτουν τα μοτίβα των νεφών της ατμόσφαιρας. Η πιο τυπική όψη είναι πολύ αμυδρές λωρίδες λίγο πιο σκοτεινές από τον γενικό τόνο του δίσκου και εμφανίζονται συνήθως σε κάθετη διάταξη, και όχι μόνον, προς την διαχωριστική γραμμή (δ.γ) που ορίζει την φάση. Ενίοτε έχουν την μορφή άμορφων, αμυδρών σκιάσεων ή λαμπρών περιοχών. Μία τέτοια όψη είχα το 1999, βλέπε εικόνα 4,όπως και σε αρκετές περιπτώσεις το 2002 (Ανατολική αποχή).

Σχέδιο της Αφροδίτης (1999) από τον Ιάκωβο Στέλλα


Εικόνα 4: 7 Απριλίου 1999, 102mm f/15, X 300.
Διακρίνονται αμυδρές λωρίδες.

Πολλές φορές η δ.γ δεν ακολουθεί την γεωμετρική (νόρμα) καμπύλη, και εμφανίζει ανωμαλίες , οδοντώσεις, κλπ. Η κατάσταση της δ.γ (terminator), ζώνη του λυκόφωτος, μέσα από διαφορετικά φίλτρα , δίνει μία εικόνα της ατμόσφαιρας και ως εκ’ τούτου αποτελεί ένα μεγάλο πεδίο μελέτης.
Χρειάζεται όμως προσοχή καθώς η αστάθεια της ατμόσφαιρας δημιουργεί εντυπώσεις ανωμαλιών της δ.γ ακόμα και όταν δεν υπάρχουν. Επίσης, σε κάποιες περιπτώσεις τα σημεία που η δ.γ συναντάει το χείλος-Cusps, εμφανίζονται “φαγωμένα” (blunted). Αυτό κυρίως συμβαίνει στην Νότια πολική περιοχή, στο επάνω δηλ μέρος του δίσκου όπως αυτός γίνεται ορατός σε ένα τηλεσκόπιο που αντιστρέφει το είδωλο. Παρατηρείστε προσεκτικά την εικόνα 1 και θα διακρίνετε ένα “φάγωμα” της Νότιας πολικής περιοχής (South Cusp).

Ακολουθώντας τις φάσεις της Αφροδίτης, κάνουμε την επόμενη στάση στον τρίτο δίσκο από δεξιά της εικόνας 2. Η φάση εδώ είναι 50% (διχοτόμηση) και βάσει της θεωρίας την αναμένουμε στις 31 Μαρτίου του 2004 όπου πλανήτης έχει μέγεθος περίπου 23″,9 και βρίσκεται (απέχει) 46deg. Ανατολικά του Ηλίου.
Έχει παρατηρηθεί (φαινόμενο Schroeter), στις Ανατολικές αποχές το ότι ο παρατηρητής καταγράφει την στιγμή της διχοτόμησης (φάση 50%) έως και ημέρες ενωρίτερα από το αναμενόμενο. Θα είναι πολύ ενδιαφέρον να κάνετε εκτιμήσεις της φάσης από τα τέλη Φεβρουαρίου του 2004 και μετά, για να διαπιστώσετε την εμφάνιση αυτού του συναρπαστικού φαινομένου το οποίο δεν έχει εξηγηθεί ακόμα ικανοποιητικά. Βέβαια οι τεχνικές της διεξοδικής μελέτης του φαινομένου είναι πολύπλοκες και η περαιτέρω ανάλυση είναι κάτι που ξεφεύγει από τους σκοπούς αυτού του άρθρου. Περισσότερες λεπτομέρειες που αφορούν την εν λόγω τεχνική μπορούν να γίνουν κατανοητές στην πιο διεξοδική παρουσίαση του οδηγού μελέτης της Αφροδίτης.

Προχωρώντας στους επόμενους δύο δίσκους της εικόνας 2 , τέταρτο και πέμπτο από δεξιά, βλέπουμε την Αφροδίτη σε φάση μηνίσκου, στον μεν τέταρτο δίσκο σε φάση 20% ( [20,8%]στις 10 Μαίου του 2004, μέγεθος 41″,7 και σε αποχή 35deg από τον Ήλιο) στον δε πέμπτο σε φάση περίπου 5% ( στις 6 Ιουνίου, μέγεθος 57″,1 και αποχή περίπου 5deg.).
Σ ’ αυτές τις περιπτώσεις, 10 Απριλίου, σε μέγεθος 26″,9 και αποχή 45deg έως 10 Μαίου με 41″,7 και 35deg. Αντίστοιχα, με το γενναιόδωρο μέγεθός της η Αφροδίτη σε μεγέθυνση ακόμη και Χ70 σε ένα τηλεσκόπιο 10- 15 εκ, σε σταθερή ατμόσφαιρα αποτελεί μία αξέχαστη εμπειρία σπάνιας αισθητικής απόλαυσης. Στην φάση του μηνίσκου, από ας πούμε τις 10 Απριλίου 2004 (44,4%) και στην συνέχεια, υπάρχει περίπτωση το ένα “κέρας” του μηνίσκου ή και τα δύο να επεκτείνονται πέραν της γεωμετρίας του μηνίσκου και αυτό οφείλεται στην διασπορά του Ηλιακού φωτός όταν αυτό συναντάει υπό γωνία την υπέρπυκνη ατμόσφαιρα της Αφροδίτης. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις ο δίσκος έχει την όψη της εικόνας 5. Η αλήθεια είναι ότι αυτές οι επεκτάσεις μπορεί σε μικρότερη φάση να είναι πολύ πιο εκτεταμένες.

Σχέδιο της Αφροδίτης (1959) από τον Richard Baum

Εικόνα 5: Ιούνιος 1959, Richard Baum , 115mm O.G , X 186.
Βλέπουμε διάφορες όψεις της επέκτασης των απολήξεων του μηνίσκου.

Μετά από τις 20 Απριλίου του 2004 (μέγεθος 30″,7 – φάση 37,6% – αποχή 44deg.), έρχεται η στιγμή να παρατηρήσετε ίσως ένα από τα πιο συναρπαστικά, πιο δύσκολα και συνάμα αμφιλεγόμενα φαινόμενα που προσφέρει η παρατήρηση των πλανητών! Το φαινόμενο του τεφρώδους φωτός (Ashen Light) όπου η μη φωτισμένη περιοχή του δίσκου φαίνεται να φωτίζεται με ένα πάρα πολύ αμυδρό φως. Μία απλά και μόνον οπτική αναλογία προσφέρει η εικόνα της Σελήνης σε ανάλογη φάση (2-3 ημερών) όταν επίσης η μη φωτισμένη πλευρά της φωτίζεται αμυδρά από την αντανάκλαση του Ηλιακού φωτός στα σύννεφα της Γης (earth shine). Βέβαια δεν συμβαίνει αυτό στην Αφροδίτη από κάποια αντανάκλαση και ακόμη δεν υπάρχει ικανοποιητική εξήγηση. Η εικόνα που εμφανίζει ο δίσκος φαίνεται στην εικόνα 6, όπως μου παρουσιάστηκε τον Δεκέμβριο του 1997.

Σχέδιο της Αφροδίτης (1997) από τον Ιάκωβο Στέλλα

Εικόνα 6: 26/12/1997, 15.29 UT, 102mm f/15 O.G , X300.
Παρατηρείστε τον αμυδρό φωτισμό του μη φωτισμένου μέρους του δίσκου.

Η παρατήρηση του φαινομένου γίνεται σε σκοτεινό ουρανό, όταν η Αφροδίτη συνήθως βρίσκεται πολύ χαμηλά και ο υπέρλαμπρος μηνίσκος δημιουργεί ψευδαισθήσεις, γι’ αυτό ερευνείστε την πιθανή εμφάνιση του τεφρώδους φωτός (χρησιμοποιώντας φίλτρα W25, W38A) και είτε τοποθετώντας τον μηνίσκο μόλις έξω από το οπτικό πεδίο, είτε εφαρμόζοντας ένα διάφραγμα έκλειψης στο εστιακό σημείο του προσοφθάλμιου. Στις 8 Ιουνίου του 2004 η Αφροδίτη τέλος βρίσκεται ανάμεσα στον Ήλιο και την Γη (Κατωτέρα Σύνοδος) όπου χάνεται μέσα στο εκτυφλωτικό φως του Ήλιου, και εμφανίζεται στην συνέχεια μετά από κάποιες ημέρες στον πρωινό ουρανό ακολουθώντας τις φάσεις που αναφέραμε αντίστροφα και τότε η παρατήρησή της γίνεται πριν από την Ανατολή του Ηλίου.
Στην συγκεκριμένη μάλιστα περίπτωση υπάρχει διάβαση του δίσκου της Αφροδίτης μπροστά από τον δίσκο του Ηλίου, ένα σπάνιο και συναρπαστικό φαινόμενο για το οποίο θα υπάρξει αναλυτική αναφορά εγκαίρως.

Τέλος εάν θέλετε να κρατήσετε μία εντύπωση της παρατήρησής σας ή και να καταγράψετε τα φαινόμενα της ατμόσφαιρας, μπορείτε να σχεδιάσετε τους σχηματισμούς σε έναν δίσκο διαμέτρου 50mm , αναφέροντας την ημερομηνία , ώρα σε UT= Τοπική ώρα – 2 ώρες. Περιοχές διαφορετικής έντασης, πχ σκοτεινές λωρίδες, η λαμπρότητα του χείλους, ή οι πολικές κηλίδες καταγράφονται οριοθετώντας τις με διακεκομμένες γραμμές. Η εκτίμηση της έντασης αυτών των περιοχών γίνεται βάσει μίας κλίμακας από το 0-5 ως εξής:

0 = Λαμπρό λευκό. ( Λαμπρότητα χείλους ή πολύ λαμπρές κηλίδες)
1 = Ο γενικός τόνος του δίσκου.
2 = Πολύ αμυδρές σκιάσεις μετά βίας διακριτές.
3 = Σαφείς ωστόσο αμυδρές σκιάσεις.
4 = Κάπως πιο σκοτεινές σκιάσεις.
5 = Ακόμη πιο σκοτεινές σκιάσεις, πολύ σπάνιες.

Καταγράφετε την κατάσταση της ατμόσφαιρας από το Ι έως το V ως εξής:

Ι = Τέλεια ατμοσφαιρική κατάσταση χωρίς κανένα τρεμόπαιγμα.
ΙΙ = Μικρές αναταράξεις με στιγμές ηρεμίας οι οποίες διαρκούν αρκετά δευτερόλεπτα.
ΙΙΙ = Μέτρια κατάσταση της ατμοσφαιρικής κατάστασης με μεγάλες αναταράξεις.
IV = Κακή κατάσταση ατμόσφαιρας με συνεχείς προβληματικές αναταράξεις.
V = Πολύ κακή κατάσταση ατμόσφαιρας η οποία μόλις που επιτρέπει ένα πρόχειρο

Με την πρόσθετη αναφορά των φίλτρων που χρησιμοποιήθηκαν, την εκτίμηση της διαύγειας της ατμόσφαιρας την λαμπρότητα του υπόβαθρου του ουρανού και το μέγεθος , τον τύπο τηλεσκοπίου και την μεγέθυνση, έχετε καταγράψει τα εκπληκτικά φαινόμενα αυτού του πλανήτη. Επίσης πολύ σημαντικό είναι το ότι θα έχετε πειθαρχήσει σε μία διαδικασία καταγραφής και μ’ αυτόν τον τρόπο θα οξύνετε την αντιληπτική σας ικανότητα.
Επιπλέον συμβάλλετε στην παγκόσμια έρευνα.
Θα ήμουν ιδιαίτερα χαρούμενος να ακούσω τις δικές σας εμπειρίες από τα θαύματα αυτού του συναρπαστικού πλανήτη, τις απορίες σας και ίσως να λάβω μέσω του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου τις καταγραφές σας.

Για περισσότερες λεπτομέρειες οι οποίες αφορούν τις τεχνικές οπτικής, φωτογραφικής παρατήρησης και καταγραφής ψηφιακής εικόνας (Video, CCD), μπορείτε να απευθυνθείτε στο: [jnstellas@hotmail.com] Είναι σίγουρο ότι ο επίμονος και συστηματικός παρατηρητής ανταμείβεται πλουσιοπάροχα, με έντονες συγκινήσεις και ανακαλύψεις κάτι το οποίο μπορώ να καταθέσω μετά από 12 χρόνια “θητείας” στο προσοφθάλμιο. Πρέπει όμως να έχουμε υπ’ όψιν μας πως ειδικά η παρατήρηση της Αφροδίτης, αλλά και γενικότερα η πλανητική παρατήρηση ανάγεται στο επίπεδο όχι μόνον μίας απαιτητικής τεχνικής αλλά εν κατακλείδι στο επίπεδο μίας τέχνης, όπως είχε αναφέρει ένας μεγάλος ερασιτέχνης αστρονόμος των πρώτων δεκαετιών του 20ου αιώνα.

“The observation of the planets is a delicate art.”
M. du Martheray.




Φυσικά στοιχεία Αφροδίτης κατά την Ανατολική Αποχή 2003-2004

Φυσικά στοιχεία για την Αφροδίτη κατά την διάρκεια της Ανατολικής Αποχής
18 Αυγούστου 2003 – 8 Ιουνίου 2004.

Superior Conjunction: 18 August 2003
Inferior Conjunction: 8 June 2004

Date RA Dec. Mag. Diam. Ph. Elong. Δ
h m deg min arcsec deg
Aug. 2003 19 9 53.6 14 12 3.8 9.6 1.000 1 1.730
29 10 41.1 9 51 3.8 9.7 0.999 3 1.726
Sep. 08 11 27.2 + 5 03 -3.8 9.7 0.995 6 1.716
18 12 12.7 + 0 01 3.8 9.8 0.990 8 1.701
28 12 58.1 – 5 04 3.8 9.9 0.982 11 1.681
Oct. 08 13 44.2 9 59 3.8 10.1 0.973 13 1.657
18 14 31.7 14 32 3.8 10.2 0.963 16 1.629
28 15 21.0 -18 29 -3.8 10.5 0.950 19 1.596
Nov. 07 16 12.3 21 37 3.8 10.7 0.937 21 1.561
17 17 05.4 23 45 3.8 11.0 0.921 23 1.521
27 17 59.7 24 42 3.8 11.3 0.905 26 1.479
Dec. 07 18 54.3 24 25 3.8 11.6 0.887 28 1.433
17 19 48.0 -22 55 -3.8 12.1 0.867 30 1.385
27 20 39.8 -20 17 -3.9 12.5 0.845 32 1.333
Jan. 2004 01 21 04.9 -18 36 -3.9 12.8 0.834 33 1306
11 21 53.3 -14 38 3.9 13.4 0.809 35 1.250
21 22 39.4 -10 02 3.9 14.0 0.782 37 1.191
31 23 23.6 – 5 01 4.0 14.8 0.753 39 1.129
Feb. 10 0 06.4 + 0 12 4.0 15.7 0.721 41 1.064
20 0 48.4 + 5 25 -4.0 16.8 0.686 43 0.996
Mar. 01 1 30.0 10 26 4.1 18.0 0.647 44 0.925
11 2 11.5 15 05 4.1 19.6 0.604 45 0.851
21 2 52.8 19 10 4.2 21.5 0.557 46 0.776
31 3 33.6 22 34 4.3 23.9 0.504 46 0.699
Apr. 10 4 12.7 +25 08 -4.3 26.9 0.444 45 0.621
20 4 48.4 26 51 4.4 30.7 0.376 44 0.544
30 5 17.9 27 42 4.4 35.5 0.297 41 0.470
May 10 5 37.3 27 44 4.4 41.7 0.208 35 0.400
20 5 42.3 26 56 4.3 48.8 0.113 27 0.342
30 5 30.2 +25 12 -4.0 55.2 0.031 14 0.302
Jun. 09 5 05.7 22 32 3.6 57.8 0.000 1 0.289
19 4 43.3 19 45 4.0 54.5 0.040 16 0.306
29 4 34.4 18 00 4.3 47.8 0.124 28 0.349
Jul. 09 4 40.9 17 32 4.4 40.8 0.218 36 0.409
19 4 59.8 +18 00 -4.4 34.8 0.304 41 0.479
29 5 27.6 18 49 4.3 30.1 0.379 44 0.554
Aug. 08 6 02.0 19 34 4.3 26.4 0.445 45 0.631
18 6 41.1 19 54 4.2 23.5 0.503 46 0.710
28 7 23.3 19 36 4.1 21.2 0.555 45 0.787
Sep. 07 8 07.6 +18 32 -4.1 19.3 0.602 45 0.864
17 8 52.9 16 39 4.0 17.8 0.644 43 0.938
27 9 38.3 13 59 4.0 16.5 0.684 42 1.011
Oct. 07 10 23.6 10 36 4.0 15.4 0.721 40 1.080
17 11 08.6 6 39 3.9 14.5 0.755 38 1.147
27 11 53.3 + 2 18 -3.9 l3.8 0.786 36 1.211
Nov. 06 12 38.2 – 2 17 3.9 l3.1 0.815 34 1.271
16 13 23.7 6 52 3.9 12.6 0.841 32 1.328
26 14 10.4 11 17 3.9 12.1 0.865 30 1.381
Dec. 6 14 58.6 -15 17 3.9 11.7 0.887 28 1.431
16 15 48.8 -18 40 -3.8 11.3 0.906 25 1.476
26 16 40.8 21 12 3.8 11.0 0.924 23 1.518